Uyghurlarning qazaqistan'gha ammiwi köchüsh tarixidin (2)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-04-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Tarixchi ablehet kamalof(ongdin birinchi) xelq'ara Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinida. 2015-Yili noyabir, parizh.
Tarixchi ablehet kamalof(ongdin birinchi) xelq'ara Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighinida. 2015-Yili noyabir, parizh.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan Uyghurlirining sani ötken esirning 50- we 60-yilliri Uyghur élidin köchüp chiqish bilen xéli köpeygen idi. Bolupmu 1950-yillarning ikkinchi yérimida xitay kommunistik hakimiyiti pütkül memliket boyiche "Tetür inqilabchilarni bésiqturush", "Yerlik milletchilikke qarshi turush", "Istil tüzitish" qatarliq siyasetlirini yürgüzdi. "Ongchi unsur", "Yerlik milletchi" qalpaqliri kiydürülgen minglighan kishiler emgek bilen özgertish lagérlirigha palandi. Köchüsh mana shundaq arqa körünüsh shara'itida yüz berdi.

Qazaqistandiki sulaymanof namidiki sherqshunasliq institutining tetqiqatchisi doktor ablehet kamalofning éytishiche, Uyghurlar we bashqimu millet wekillirining qazaqistan'gha ammiwi köchüp chiqishi ikki basquchta yüz bergen bolup, uning birinchisi "Atalmish sowét puqraliri jem'iyiti" ning Uyghurlargha ammiwi pasport tarqitishi netijiside 50-yilliri élip bérilghan. Ikkinchi ammiwi köchüsh 1962-yilning otturilirida ghuljida yüz bergen may weqesidin kéyin yüz bérip, xelqte u "Qach-qach" dégen nam alghan.

Omumen Uyghur élidin qazaqistan'gha köchüp chiqqan Uyghurlarning olturaqlashqan rayonliri hem ularning kéyinki teqdiri heqqide a. Kamalof mundaq dédi: "19-Esirning axirliridin bashlap Uyghurlar sani jehettin yettisu we qazaqistan ahalisi boyiche qazaqlar we ruslardin kéyin üchinchi orunni igilidi. Yettisu Uyghurlirining tarixi qérindash qazaq xelqining tarixi bilen chemberchas baghlan'ghan. 1935-Yili Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta wilayitide Uyghur nahiyesi quruldi. Hazirqi waqitta Uyghurlarning asasiy qismi almuta shehiri we almuta wilayitining panfilow, Uyghur, emgekchiqazaq we talghir nahiyiliride orunlashqan. Almuta shehirining özidila Uyghurlar zich olturaqlashqan dostluq, gorniy gigant, zarya wostoka, sultanqarghan'gha oxshash mehelliler bar. Axirqi sanaq boyiche qazaqistandiki Uyghurlarning sani 250 ming etrapida. Qazaqistan Uyghurliri jumhuriyetning bashqimu xelqliri bilen birlikte yettisuda sowét hakimiyitini ornitishqa aktip qatnashti. Ular shundaqla stalin teripidin yürgüzülgen siyasiy teqibleshlerni, ikkinchi dunya urushining azablirini bashtin kechürdi. Uyghurlar urushtin kéyinki igilikni tikleshte, köp milletlik qazaqistanning omumiy tereqqiyatida muhim rol oynidi".

A. Kamalofning tekitlishiche, Uyghurlar ikkinchi basquchta, yeni 1962-yildin kéyin her xil sewebler bilen qazaqistanning taldi-qorghan, qarighanda, jambul, shemey we bashqimu wilayetlirige tashlan'ghan bolup, ularning asasiy qismi waqit ötüshi bilen qazaqistanning we bashqimu qoshna döletlerning Uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlirigha kélip orunlashqan. Hazir Uyghurlar jambul, jenubiy qazaqistan wilayetliridimu köplep uchrishidu. Mesilen, jenubiy qazaqistanning sozaq nahiyisige qarashliq sozaq yézisida atmishtin oshuq Uyghur a'ilisi istiqamet qiliwatqan bolup, ularning ejdadliri 1870-yillarning axirlirida Uyghur élining qeshqer wilayitidin köchüp chiqqan.

1950-Yillirining otturiliridin bashlap Uyghurlarning bésim qismining qazaqistan'gha köchüp chiqishi, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining jengchisi, hazir almata wilayitining turgén yézisida istiqamet qiliwatqan nurmuhemmet sadiqofning éytishiche, sowét da'iriliri teripidin yürgüzülgen teshwiqat netijiside emelge ashqan. U shu waqitlarni eslep, mundaq dédi: "1945-Yili bizning yéngidin armiye sépige kirgen waqtimizda mundaq teshwiqat chaplan'ghan: 'sowéttin kelgenler sowétqa qaytidin kétimen dése hemmisige ruxset. Ularning tarixida bolghan weqeler sürüshtürülmeydu. Öy bilen teminlinidu'. Ular shundaq qilip xelqni qozghidi."

N. Sadiqof sowét terepning ilgiri bergen wedilirining köpining yalghan bolup chiqqanliqini, özige oxshash bashqimu a'ililerning qazaqistan'gha chiqip, köp azab chekkenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Deslepte almata shehirining türksib nahiyiside ishlidim. Ish éghir boldi. Bizning ghuljidin chiqqan aghiniler turgénda iken. Shular chaqirip, turgéndiki kolghozgha suchi bolup ishqa kirdim".

Almata shehiride turuwatqan turdi nurjan ata-bowilirining sowét puqraliridin bolup, hazirqi almata wilayitining panfilof nahiyisige qarashliq xonixay yézisida déhqan a'iliside tughulghanliqini, Uyghur élidin qazaqistan'gha sowét höjjetliri bilen chiqqanliqini, ata-anisining Uyghur élige köchüsh sewebini chüshendürüp, mundaq dédi: "30-Yilliri u yaqqa qéchip kétishning sewebi pütkül sowét élide yémek-ichmek yoq, qiyinchiliq, ikkinchi, shu mezgilde kulaklarni yoq qilish. Baylarning mal-mülkini musadire qilish siyasiti qozghilip, kimning méli qanchilik bolsa, shuninggha layiqlap séliq tölesh. Pütkül tirik malni hökümetke ötküzüp bérishke mejbur bolduq. Eger bu séliqni tölimise, sarözek poyézigha olturghuzup, sibirgha élip kétidiken. Shuning üchün ular jénini qutuldurush üchün, weten'ge qéchishqa mejbur bolidu".

1962-Yili qazaqistan'gha köchüp chiqip, jambul wilayitining chu nahiyiside istiqamet qiliwatqan abdulehed uzaqof qandaq qilip köchüp chiqqanliqi hem bu yerde béshidin ötküzgen kechürmishliri heqqide toxtaldi.

Toluq bet