1923-Йилидики уйғур тәшкилатлири қурултийиниң бикар қилиниш арқа көрүнүши

Мухбиримиз үмидвар
2018-02-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җосеф сталин.
Җосеф сталин.
www.google.com

20-Әсирниң башлирида, йәни биринчи дуня урушиниң ахирида, русийәдики өктәбир сиясий өзгириши нәтиҗисидә коммунистларниң һакимийәтни игилиши вә мустәһкәмлиши җәрянида пүтүн русийәдики өзгиришләр шәрқ хәлқлири, җүмлидин оттура асия, уйғурлар дияри вә хитайғиму өз тәсирини көрситишкә башлиди.

Болшевиклар партийәси өз рәқиблири болған ғәрб дөләтлиригә қарши күрәштә өзлириниң күчини ашуруш шуниңдәк өзлириниң коммунизм лозункиси астидики тәсир даирисини йейиш мәқситидә дуня пролетарият инқилаби шоари астида шәрқтә, җүмлидин оттура асия, хитай қатарлиқ әлләрдиму коммунистик идийәни тәрғиб қилиш, компартийә гуруппилирини қуруш вә йәр асти инқилаби тәшкилатлирини қуруш һәм ярдәм беришкә киришти.

Әнә шу қатарда уйғурларниң хитай милитаристлириға қарши өз мустәқил һакимийитини қуруш үчүн инқилаб елип бериш ғайиси вә бу җәһәттә оттура асия райони һәм уйғур дияридики бир қисим уйғур инқилабчилириниң һәрикәтлири совет һөкүмити вә коммунистик интернатсионал тәрипидин қоллашқа еришилгән, һәтта бундақ хилдики паалийәтләр уюштурулған иди.

Йеқинда ашкарилиниватқан русийә тарихи архип һөҗҗәтлиридин мәлум болушичә, 1922-1923-йиллири русийә болшевиклар партийәси мәркизи комитетиниң оттура асия бюроси вә коммунистик интернатсионал уйғурлар арисидики хизмәтләрни давамлаштурған болуп, асасий нишанни уйғур дияриниң өзидә мәхпий тәшкилатларни кеңәйтиш ишлириға қаратқан. Русийә болшевиклар партийәси мәркизи комитетиниң оттура асия бюроси 1923-йили, 20-июлларда уйғур дияридики барлиқ йәр асти инқилаби тәшкилатлири вәкиллириниң биринчи қетимлиқ қурултийини чақириш вә инқилаби партийә қурушни қарар қилған һәм партийәниң низамнамисини түзгән. Бирақ, мәзкур қурултайниң ечиш пилани кейин әмәлдин қалдурулуветилгән.

«Русийәниң ислам һәққидики нуқтиинәзәрлири» дәп аталған тәтқиқат лайиһәси тәрипидин елан қилинған совет архип һөҗҗәтлириниң қатарида оттура асия бюросиниң хадими м.Юмакайевниң «уйғур қурултийини чақириш тәйярлиқи һәққидә» намлиқ бир мәхпий доклати орун алған болуп, 1923-йили, 8-айларда йолланған мәзкур доклаттин мәлум болушичә, оттура асия бюроси 1923-йили, 27-июн қәшқәрийә вә җуңғарийәдики мәхпий инқилаби тәшкилатларниң қурултийини ечишни қарар қилған болсиму, лекин қурултай хитай тәрәпниң чегриларни тақивәткәнлики вә башқа сәвәбләр түпәйлидин ечилмиған, униң орнида болса мәзкур қурултайни кейин ечиш мәсилиси вә уйғур йәр асти тәшкилатлирини техиму раваҗландуруш мәсилисини муһакимә қилиш йиғини ечилған.

1923-Йили 10-сентәбир күни оттура асия биюросиға йолланған «уйғур қурултийи һәққидики доклат»дәп аталған һөҗҗәттики мәлуматлардин ашкарилинишичә, биринчи қетимлиқ уйғур йәр асти инқилаби тәшкилатлири қурултийи ечилмай униң орнида алмута шәһиридә 1923-йили, 13-15-авғуст күнлири мәхсус йиғин чақирилған: мәзкур мәхпий һөҗҗәттә мундақ дейилгән: «русийә коммунистлар партийәси оттура асия биюросиға. Бу йил 13-15 авғуст күнлири өткүзүлгән алтишәһәр вә җуңғарийә уйғур инқилабчилириниң биринчи қетимлиқ йиғини бизниң алтишәһәр вә җуңғарийәдики буниңдин кейинки хизмәтлиримизниң асасий линийәсини бекитти вә йәр асти инқилаби тәшкилатларниң бирликкә кәлгән низамнамиси, вәзиписи вә тәшкили исхемисини қобул қилди».

Йиғин ахирида абдулла розибақийеф башчилиқида йәттә кишилик уйғур дияридики йәр асти инқилаби тәшкилатлириниң биринчи қурултийиға тәйярлиқ қилиш мәркизи тәшкилий бюроси бекитилгән. Тәшкили бюрониң алмута шәһиригә җайлишип, биринчи қурултай ечилишиғичә рәһбәрлик қилиш вәзиписи қобул қилинған.

Йиғинға қатнашқан кишиләрниң вә тәшкили бюрониң әзалириниң көпинчиси 1919-1922-йиллири арисида қәшқәр, ғулҗа қатарлиқ җайларда йәр асти инқилаби паалийәт елип барғанда хитай даирилири тәрипидин тутқун қилиништин қутулуп, оттура асияға қечип кәлгән кишиләр иди.

Шуниңдин кейин мәзкур тәшкилий бюро уйғур дияридики йәр асти тәшкилатлар қурултийини чақиришқа вә буниңдин кейинки күчәйтмәкчи болған хизмәтлиригә җиддий тутуш қилған болсиму, бирақ мәзкур қурултай ечилмай қойған һәмдә архип һөҗҗәтлиридин ашкарилинишичә, уйғурларниң паалийәтлириму иқтисадий җәһәтләрдин чәклимиләргә учрап, оттура асия бюроси уларни иқтисад билән тәминләшниму тохтатқан.

Русийә компартийәси вә коммунистик интернатсионалниң уйғур дияридики бу паалийәтләрни тохтитип қоюшидики түрлүк сәвәбләрдин бириниң бу вақитта москваниң өз истратегийәсини хитайға бәкрәк қаратқанлиқини көрсәткән әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң дотсенти әркин әкрәмниң қаришичә, русийә болшевиклар партийәси өз тәсир күчини йейиш вә өзини мустәһкәмләш үчүн шәрқ хәлқлири ичидә уйғур, моңғулларғила әмәс, бәлки хитайға қаритаму дипломатик вә сиясий тәшкилий һәрикәтләрни елип барған иди.

Қазақистандики туран университетиниң тарих профессори абләт камалофниң қаришичә, совет һакимийитиниң уйғурларниң мәйли өз вәтинидә азадлиқ инқилаби һәрикәтлирини елип бериши вә яки у җайларда йәр асти коммунистик инқилаби һәрикәтләр билән шуғуллинишини қоллиши өзиниң дәсләпки дуня инқилаби шоаридин келип чиққан болса, әмма 1923-1924-йиллири арисида, хитай билән мунасивәт орнитиш үчүн бу шоардин янди.

Тарихи һөҗҗәтләр көрсәттики, русийә компартийәси оттура асия бюросиниң уйғур инқилабий тәшкилатлириниң мәхпий биринчи қетимлиқ қурултийини чақиришни башта қарар қилип, ахирида униңдин йениши пүтүнләй совет һөкүмитиниң хитай сиясити вә хәлқара мунасивәт истратегийәсиниң өзгириши һәм еһтияҗидин келип чиққан иди.

Юқиридики аваз улинишидин тәпсилатини аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт