Tarix we bügün (4‏-mart)

"Tarix we bügün" sehipimizning bu yekshenbilik qismida 20-esirdiki ataqliq Uyghur herbiy qomandanliridin biri sopaxun sowurofning eslimisige a'it uchurlar, osmanli impériyisi we türkiye jumhuriyitining deslepki chaghliridiki Uyghur-türk munasiwetliri hemde ziya semedining "Yillar siri" namliq romanida eski ettürülgen tarixiy bayanlar bilen tonushisiler .

2012-03-04
Share
sopaxun-305.jpg Sopaxun sowurofqa tékes atliq polki qurulghanda polkownikliq unwani bérilgen waqit (1945 - yili)
Photo: RFA

20-Esirde ötken meshhur Uyghur tarixiy shexsliridin biri, 1930-yillardiki milliy azadliq inqilabning jengchisi, 1944-1949-yillardiki milliy azadliq inqilabning qabil herbiy qomandanliridin biri, polkownik sopaxun sowurofning " Biz kechken kéchikler" mawzuluq eslimisi 2010-yili, béyjing milletler neshriyati teripidin neshir qilin'ghandin kéyin, bu eserning  birdinla Uyghur jem'iyitide qizghinliq qozghighanliqi, Uyghur oqurmenliri arisida hemde   Uyghur tor betliridiki tushmu-tushtin élan qilin'ghan inkaslarda öz ipadisini tapmaqta.

Sopaxun sowurofning  " Biz kechken kéchikler" namliq eslimisi 20-esirning birinchi yérimidiki Uyghur élining siyasiy -ijtima'iy hayati, bolupmu Uyghurlarni asasiy yadro qilghan xitay emes milletlerning élip barghan  küreshliri,  jümlidin Uyghur élining murekkep siyasiy, milliy ,ijtima'iy  munasiwetlirini chüshinishte belgilik qimmetke ige  ikenliki tarixchilar teripidin mu'eyyenleshtürülmekte .

Heqiqeten,  1931-yili,  xoja niyaz hajim qatarliqlar bashlighan milliy azadliq inqilabning addiy jengchisi süpitide meydan'gha chiqqan sopaxun sowurof  shéng shiseyning herbiy mektipini püttürüsh, Uyghur élining jenubidiki  herbiy-siyasiy weqelerge qatnishish,  tarim wadisining jenubidiki tash yollarni yasash,  shimaliy Uyghur élide shéng shisey we gomindang armiyisining buyruqi boyiche milliy rotini bashlap, osman islam qomandanliqidiki qazaq qozghilangchiliri bilen mejburiy jeng qilish shuningdek shixo-jing liniyisige ewetilip, gomindangning sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisi bilen jeng qilish heriketliride arqa sep qoshuniliq wezipilerni atqurushtek  bir qatar musapilerni bésip  ötti.
 Uning hayatining eng shereplik qisimi, uning bir rota eskirini bashlap, isyan kötürüp, sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining ofitsérige, aylinip gomindang  hökümiti we qoshuni bilen soqush qilish yolini talliwalghanliqidur.  Sopaxun sowurofning hayatining eng shereplik qisimi del  mana mushu 4 yilliq musape bolsa  kérek . U ,  addiy jengchidin  axirida milliy  armiyining polkownikilik derijisige yétip,  tékes atliq  polkigha  qomandanliq qildi.  Bu uning herbiy hayatining eng yuqiri pellisi shuningdek  xulasisi bolup qalghan idi.
 
Sopaxun sowurofning "Biz kechken kéchikler "namliq esiri 496 bet bolup, eserning mutleq köp qisimi uning hayatining  isyan kötürüp, milliy armiye  terepke ötüshigiche  bolghan qismigha béghishlan'ghan. Biraq, uning 1945-yili, 6-aydin 1949-yili 12-ayghiche bolghan ariliqtiki herbiy hayati, bolupmu kishiler eng qiziqqan aqsu jeng meydanliridiki pa'aliyetlirige  a'it tepsilatlar azraq yézilghan. Bu emeliyette oqurmenlerning éhtiyaji eng köp qisimi bolup, köpligen tepsilatlar yorutulmay ötüp kétilgen.

Sopaxun sowurofning eslimisidiki  muhim nuqtilar sowét ittipaqining eyni waqittiki inqilabqa bolghan arilishishi, sowét herbiy meslihetchilirining pa'aliyetliri qatarliqlardur. Sopaxun eslimiside zakir  qatarliq bir qisim sowét meslihetchilirini  tilgha alidu. Uning bayan qilishiche, qomandanliq   shitabidiki sowétlik rus ofitsérlar uninggha anche yaxshi tesirat qaldurmaydu.  Bolupmu uning bilen birge aqsugha chüshken  zakir  we iskender dégen kishiler sopaxunning hayatidiki uninggha  tesir körsetken sowétlik erbablardur.  Uning bir qisim uchurliri eyni waqittiki sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitige körsetken tesirlirini chüshinishte muhim menbelik ehmiyetke ige.
Sopaxun sowurof, 1915-yili qumulda  tughulup, 2001-yili, 86 yéshida ürümchide wapat bolghan

 Osmanli impériyisi we türkiye jumhuriyitining deslepki mezgilliridiki türk-Uyghur munasiwetliri
Erkin tarim

    Anatoliyidiki türkler bilen Uyghurlar otturisidiki munasiwet nahayiti qedimiy tarixqa ige. Tarixiy menbelerde Uyghurlarning mongghullar bilen birlikte anatoliyige kélip beg we waligha  oxshash  bir qatar yuqiri derijilik emellerni ijra qilghanliqi yézilghan. Hetta bu Uyghurlar qeyseri, konya qatarliq  yerlerge jaylashturulghan. 
 Tarix kitablirida osmanli impériyisi padishahi fatih sultan memet xanning Uyghur tilida perman tarqatqanliqi hetta osmanli ordisida Uyghur tili kursi achqanliqimu yézilghan. Buningdin shuni körüwélishqa boliduki, türk-Uyghur munasiwiti bek qedimiy tarixqa ige.  Bu heqte izmir  ege uniwérsitéti oqutquchisi prof. Dr. Alimjan inayet ependi "Osmanli bilen jumhuriyet mezgilide türk-Uyghur munasiwiti" témisida maqale yézip  türk dunyasi tetqiqatliri namliq zhurnalda élan qilghan idi. Biz bügünki tarix we bügün programmimizda bu maqalining aptori prof. Dr. Alimjan inayet ependi bilen bu maqalini chöridigen halda élip barghan söhbitimizni anglitimiz.

Ziya semedining "Yillar siri " (9)
Umidwar

 Merhum yazghuchi ziya semedi  öz hayatida bir qanche  tarixiy romanlarni yézip  neshir qildurghan.
Bularning arisida " Yillar siri" alahide wekil xaraktérlik bolup,  bu roman asasliqi ötken esirning 30-yilliridiki Uyghur élining siyasiy hayatigha béghishlan'ghan.
 Ziya semedining "Yillar siri " namliq romanining bügün anglitidighan qismida , général mahmut muhitining qeshqerde shéng shiseyge qarshi élip barghan  pa'aliyetliri, uning eng axirida bir qisim hemrahlirini bashlap, chet'elge kétishke mejbur bolghanliqigha a'it tarixiy weqeler bedi'iy usul bilen bayan qilinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet