Әкбәрҗан бавудон: «дадам абдурешит имин әхмәтҗан қасими билән биргә паҗиәгә учриған иди» (1)

Мухбиримиз үмидвар
2019-03-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә қаза қилған мухбир вә тәрҗиманлиқ салаһийитидики 27 яшлиқ уйғур зиялийси абдурешит имин әпәнди. (1922-1949)
Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә қаза қилған мухбир вә тәрҗиманлиқ салаһийитидики 27 яшлиқ уйғур зиялийси абдурешит имин әпәнди. (1922-1949)
Photo: RFA

1949-Йили, 8-айда әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби рәһбәрлири билән биргә һаятидин айрилғанлар ичидә мухбир вә тәрҗиманлиқ салаһийитидики 27 яшлиқ уйғур зиялийси абдурешит иминму бар иди.

Хитай рәсмий материяллири вә тарихий шаһитларниң әслимилири бойичә алғанда, әхмәтҗан қасими 1949-йили, 8-айниң 17-21-күнлири хитай компартийәсиниң москва арқилиқ ғулҗиға әвәткән мәхсус вәкили дең личүн билән өткүзгән сөһбәтлири җәрянида бейҗиңда ечилмақчи болған хитайниң мәмликәтлик тунҗи қетимлиқ сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға бериш үчүн мәхсус вәкилләр өмики түзгәндә әйни вақиттики «иттипақ» ахбарат бөлүми хадими абдурешит иминни мәзкур өмәк тәркибигә киргүзүп, өзи билән биргә елип маңған иди. Әпсуски, абдурешит имин әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә һазирғичә «сирлиқ айропилан һадисиси» дәп қариливатқан ашу паҗиәниң қурбанлириниң биригә айланған.

Гәрчә, хитай һөкүмити әхмәтҗан қасими қатарлиқлар һечқандақ тәләп-пикирсиз, шәртсиз вә хушал түрдә бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишишни қобул қилған дәп тәшвиқ қилған болсиму, бирақ улар бейҗиңға барса немиләрни тәләп қилиши мумкин иди ? уларниң һечқандақ тәләплири йоқмиди? улар растинила айропилан һадисисидә қазаға учридиму ?дегәндәк соаллар 70 йиллардин буян кишиләр арисида һәр түрлүк гуман вә пәрәзләргә сәвәб болмақта. Уйғур тарихи шаһитлири уларниң өлүминиң сирлиқ, йәни бир сиясий суйиқәст икәнлики, чүнки буниңға әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң исталинниң әйни вақиттики бирликкә кәлгән коммунистик хитайни қоллаш вә тикләш сиясити һәм истратегийәсигә зит мәйданида чиң турғанлиқи сәвәб болғанлиқиға ишиниду.

Абдурешит иминниң қирғизистан пайтәхти бишкәк шәһиридә турушлуқ оғли, көп йиллар уйғур тарихи вә сиясий мәсилилири бойичә тәтқиқат елип барған пәлсәпә пәнлири кандидат доктори, дотсент әкбәрҗан бавудун әпәнди дадисини өз ичигә алған әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләрниң қандақтур бир айропилан һадисисигә учрап қаза қилған әмәс бәлки, өз пикиридә чиң турғанлиқи үчүн «өлтүрүлгән» дегән қараштадур.

Әхмәтҗан қасими әнә шу сәпәрдә бу өмәккә мәхсус мухбир, ахбарат ишлири вә хитай тили тәрҗиманлиқ хизмити үчүн абдурешит иминни киргүзгән иди. Әхмәтҗан қасиминиң хитай тилини яхши билидиған абдукерим аббасофтин башқа йәнә хитай тилини пухта билидиған абдурешит иминниму тәрҗиманлиққа таллишиму мәлум муһим мәқсәттин чиқиш қилинған болуши мумкин икән.

Абдурешит иминниң аилисидин айрилиши наһайити тасадипий вә һеч тәйярлиқсиз шәкилдә болған болуп, у өзиниң нәгә баридиғанлиқи вә қачан қайтип келидиғанлиқини аяли, аниси вә башқа қериндашлириға ейтмиған икән. Бәлки у, буниңдин хәвәрсиз иди. Әкбәрҗан бавудонниң әслишичә, у дәл 8 яшлар вақтида, йәни 1949-йили, 8-айниң ахирлирида ғулҗадин бир миллий армийә офитсери келип, «абдурешит иминни һөкүмәт җиддий чақириватиду, бүгүн-әтила кәлсун дәйду», дәп улар дәм еливатқан хунхай мазардин дадасини ғулҗаға чақиртип кәткән. Әнә шуниңдин кейин у дадасини әбәдий көрмигән. Тарихий числаларни тәһлил қилғанда, бу дәл 1949-йили, 8-айниң 21-22-күнлири болуши мумкин икән. Чүнки, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң мәзкур өмики, 1949-йили, 23-авғуст күни ғулҗадин алмутаға атланған иди. Абдурешит иминниң аяли вә балилири бир һәптиләрдин кейин ғулҗаға қайтип кәлгәндә абдурешит иминниң аллиқачан нәгиду-бир яққа «камандиропка» ға кәткәнликини билгән. Әнә шуниңдин үч айлар өтүп, андин абдурешит иминниң әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә «айропилан һадисиси» ға учрап қаза қилғанлиқ хәвири кәлгән.

Абдурешит имин 1922-йили илидики хунхай мазарда туғулған. Кичикидин ғулҗада хитай тилида башланғуч вә оттура мәктәп тәрбийәси алған болуп, у 1941-1943-йиллири арисида «или гезити» ниң хитай бөлүмидә ишлигән. 1944-Йили, 12-ноябирда шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин кейин у мәтбуат орунлирида вә кейинрәк «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә муһәррир вә мухбир болуп хизмәт қилған. У әхмәтҗан қасиминиң йеқин хадимлиридин бири иди.

Абдурешит имин билән биргә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә хизмәт қилған, униң билән дост өткән һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ тарихшунас мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, әйни вақитта абдурешит иминниң туюқсиз ғулҗадин айрилиши вә кейин әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә қаза қилғанлиқ хәвиридин өзлириму наһайити сирлиқ вә тасадипийлиқ һес қилған. Мунир йерзин әпәнди: «уларниң айропиланда қаза қилғанлиқ хәвири кәлгәндин кейин хәлқ ичидә түрлүк инкаслар пәйда болди, улар растинила айропилан қазасиға учридиму яки башқа сәвәбләр барму? дегән мәсилидә һәр хил гәпләр болсиму, әмма хәлқ қозғилип, совет консулханиси яки һөкүмәттин наразилиқ билдүрүп сорайдиған ишни қилмиди, ахири ишлар шундақ болди. Абдурешит имин әхмәтҗан қасими әпәнди билән биргә паҗиәгә учраштин илгири мениң ағинәм иди. Биз даим биргә тамаққа чиқаттуқ, у хитай тилини наһайити яхши биләтти» дәп әсләйду.

Абдурешит иминниң униң дадаси уйғурлар арисида тунҗи болуп, мәхсус «или тарихи» намида или дияри тарихини йезип, шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби рәһбири әхмәтҗан қасимиға тәқдим қилған иминҗан бавудун иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт