Тарих вә бүгүн (3-айниң 11-күни)

"тарих вә бүгүн" сәһипимизниң бу йәкшәнбилик қисимида силәр сабиқ совет иттипақиниң 1980 - йили ишлигән "ғәни батур" намлиқ һоҗҗәтлик филими һәққидики мәлуматларни вә уйғурларниң қәһриманлиқ дастанлири һәм униң уйғурларниң әркинлик күрәш тарихи билән болған мунасивити шуниңдәк уйғур дастанлириниң тарихи һәққидики мәлуматларни аңлайсиләр.
Оз мухбиримиз үмидвар
2012-03-11
Share
Gheni-batur-305 Ғени батурниң мәйдиси медалионлар билән толған сүрити.
RFA Photo

Совет иттипақи ишлигән һөҗҗәтлик филим"ғәни батур" (1 - )

Үмидвар

Сабиқ совет иттипақи ишлигән "ғәни батур" намлиқ һөҗҗәтлик филимни икки бөләккә бөлүп чүшәндүрүш мумкин.

Сабиқ совет иттипақиниң қазақистан сотсиялистик иттипақдаш җумһурийитиниң кино студийиси "қазақфилим" 1980 - йили 1944 - 1949 - йиллиридики уйғур миллий азадлиқ инқилабиниң қәһримани "ғәни батур" ни баш тема қилған бир һөҗҗәтлик филим ишлиди. Рус тилида ишләнгән " ғәни батур" дәп аталған мәзкур филимдә хәлқ қәһримани ғәни батурниң инқилаб мәзгилидики һаяти, күрәшлири вә сабиқ совет иттипақиға көчүп чиққандин кейинки һаят мусапилири баш тема қилинған.

Филимдә ғәни батурниң симаси көрүлгәндин ташқири йәнә униң өз авазиму берилгән болуп, 79 яшқа кирип қалған ғәни батур өзиниң қандақ қилип инқилабқа қатнашқанлиқи вә илини азад қилиш һәмдә ахирида совет иттипақиға көчүп чиқиш әһваллири һәққидә сөзләп бериду;

Бу ғәни батурниң һазирғичә бизгә мәлум болған нәқ мәйдандин елинған бирдин бир җанлиқ симаси һәмдә өз авази болуп, мәзкур һөҗҗәтлик филим арқилиқ биз 20 - әсирниң әң мәшһур уйғур қәһримани ғәни батурниң симасини көрүш вә авазини аңлаш пурситигә еришәләймиз.

Филимдә ғәни батурниң өсүп йетилиш, инқилаб җәрянидики қәһриманлиқлири тәпсилий чүшәндүрүлиду. Ғәни мәмәтбақи оғли 1902 - йили, ғулҗа шәһириниң йенидики қаш йезисидики турдийүзи кәнтидә туғулған. У кичик вақтидила ишчан, қорқмас, батур йүрәк бала болуп чоң болған. У 16 йешида күчлүкликтә даң чиқириду, кәмбәғәл - пуқраларниң мәйданида туриду. Пуқрани бозәк қилғанлардин, әмәлдар залимлардин қорқмайдиған ғәни батур или вадисида даң чиқириду һәмдә икки йил әтрапида үрүмчидики түрмигә ташлинип, 1944 - йили, 4 - айда түрмидин қачиду. У филимдә өз кәчүрмишлири һәққидә сөзләйду.

Ғәни батур 1944 - йили 9 - айда нилқа партизанлири қатариға қошулуп, униң асаслиқ батурлиридин биргә айлиниду һәмдә партизан әтритиниң командирлиридин биригә айлиниду. У нилқини азад қилишта батурлуқ көрситиду, арқидин 1944 - йили, 7 - ноябирда биринчи болуп, ғулҗа қозғилиңиға қатнишип, алди билән ғулҗа шәһиридики районлуқ сақчихана ишғал қилип, көплигән адәмлирини қутулдуриду. Арқидин у или валий мәһкимиси, или вилайәтлик баш сақчи қатарлиқ орунларға һуҗум қилиду. Ғәни батур 1944 - йили, 12 - ноябир күни илидики гоминдаңниң әң күчлүк қорғини или баш сақчи идарисини ишғал қилип, шәрқий түркистан җумһурийитини қурушқа земин һазирлайду.

Ғәни батур шуниңдин кейин ғулҗа шәһири, сүйдүң вә кәңсайдики җәңләрдә батурлуқ көрситиду вә аршаңни азад қилишқа әвәтилип, аршаңни азад қилиш үчүн шараити һазирлайду. У аршаңдики җәңдә яриланған иди. Шуниңдин кейин, узун өтмәй шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити ғәни батур, фатих батур вә әкбәр батурға хәлқ қәһримани дегән әң алий намни бериду. Арқидин полковник унвани билән миллий армийә һәрбий сотиниң башлиқи болиду.

Ғәни батурниң 1950 - йилиниң бешида совет иттипақини зиярәт қилип, бу җәрянда сталинниң қобул қилишиға еришкәнлики һәққидә ағзаки учурлар мәвҗут. Ғәни батур йәнә 1950 - йили, 10 - айда бейҗиңда зиярәт болиду. Таки 1953 - йилиғичә ләнҗуда қатарлиқ җайларда турғузилиду вә 1953 - йили үрүмчигә, 1954 - йили үрүмчидин ғулҗиға қайтип келиду. Бу мәзгилләрдә ғәни батурни тәнқид қилиш вә әйибләшләр башлинип кәткән иди. Филимдә ғәни батур қатарлиқ инқилаб қатнашқучилириниң түрлүк зәрбә бәришлар түпәйлидин совет иттипақиға кетишкә мәҗбур болғанлиқи сөзлиниду. Ғәни батур 1955 - йили совет иттипақиға кетиду. Мәлум болушичә у, совет иттипақида башта ташкәнтткә, кейин алмута әтрапиға орунлишип, шу йәрдә яшайду вә 1970 - йилларда өзбекистан иттипақдаш җумһурийити компартийисиниң биринчи секретари шәрәп рәшидоф, қазақистан компартийисиниң биринчи секретари дин муһәммәд қунайеф қатарлиқларниң қобул қилишиға һәм һөрмәтлишигә сазавәр болиду. Шәрәп рәшидоф униңға кичик машина тәқдим қилиду.

Бу филимдә йәнә ғәни батурниң сәпдашлири, йәни 1944 - 1949 - йиллиридики миллий азадлиқ инқилабиниң бир қисим юқири дәриҗилик һәрбий - сиясий кадирлиридин, миллий армийә муавин баш қомандани вә миллий армийә полковники һәмдә 1955 - йили хитай азадлиқ армийиси тәрипидин генерал майорлуқ унвани берилгән зунун тейипоф, миллий армийә полковники, 1949 - йилидин кейин уйғур аптоном районлуқ язғучилар җәмийитиниң рәиси вә мәдәнийәт назаритиниң назирилиқ вәзиписини өтигән язғучи зия сәмәди, миллий армийә офитсери һәм 1950 - йилларда яшлар хизмити саһәсидә рәһбәрлик вәзипиләрни атқурған һашир ваһиди, музикант ғопур қадирхоҗайеф қатарлиқ әрбабларниң сималири көрүлүп, уларниң ғәни батур вә уйғурларниң миллий азадлиқ һәрикити һәққидики қарашлири өз авазлири билән берилгән.

Филимдә сабиқ миллий армийә муавин баш қомандани зунун тейипоф ғәни батур вә миллий азадлиқ инқилаб һәққидә баян қилип, ғәни батурниң қошқан төһписи, батурлуқи вә қәйсәрликигә юқири баһа бериду.

Ғәни батур вә юқирида исми аталған әрбабларниң һәммиси 1955 - йилидин 1962 - йилиғичә болған арилиқта совет иттипақиға көчүп чиқип, қазақистанға йәрләшкән болуп, филим ишләнгән 1980 - йили уйғурларниң совет иттипақиға кәң көләмдә қечип чиқишиниң 20 йиллиқ хатириси иди.

Ғәни батур өзи һәққидики бу филим ишлинип бир йилдин кейин, йәни 1981 - йили вапат болуп, өзи яшиған мәһәллигә дәпнә қилинип, һәйкәл орнитилди.

Уйғур дастанлириниң қиммити


Түркийиниң измир шәһиридики еге университетиниң профессори алимҗан инайәт узун мәзгил уйғур дастанлири тарихини тәтқиқ қилған мунтәххәсисдур. Алимҗан инайәт уйғур қәһриманлиқ дастанлириниң уйғурланиң милий тарих, сиясий тарихи вә башқилар билән зич мунасивәтлик икәнликини көрсәтти.

Униң қаришичә, уйғур дастанлирини уч түргә айриш мумкин болуп, буларниң ичидә әң муһимидин бири қәһриманлиқ дастанидур. Бу һәқтә әркин таримниң алимҗан инайәт билән өткүзгән сөһбитини аңлайсиләр.
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт