Tarix we bügün (22-aprél)

Yettesudiki "Atu" weqesige 94 yil: melumki, 20 - esirning birinchi yérimi Uyghurlar üchün nahayiti paji'elik we shereplik boldi.
Muxbirimiz ümidwar
2012-04-22
Élxet
Pikir
Share
Print

20 - Esirning béshida qoshna charrusiyide yüzbergen padishahliq tüzümni aghdurush we arqidin kommunistlarning siyasiy özgirishidiki öktebir inqilabi bilen meydan'gha kelgen bolshéwiklarning sowét rusiyisini qurush heriketliri shuningdek bolshéwiklar hakimiyiti bilen uninggha qarshi aqlarning bir meydan ichki urushi ottura asiya xelqliri, jümlidin Uyghurlarghimu tesir körsetmey qalmidi.

Sowét ittipaqi, jümlidin hazirqi qazaqistan Uyghurliri ötken esirning 40 - yillirighiche bolghan ariliqta bir qatar paji'elik musapilerni hem weqelerni béshidin kechürdi. Uning biri "Atu paji'esi" dur.

1917 - Yili 11 - ayda bolshéwiklar hakimiyetni igiligendin kéyin, ottura asiyadimu sowét hakimiyitini tiklesh ewji aldi. Ottura asiyadiki bolshéwiklar ilgiri - kéyin, türkistan muxtariyet hakimiyitini yoqatti, arqidin ottura asiya we yette su rayonidiki bolshéwiklargha qarshi qoralliq guruppilar, yeni ataman dutow, annénkow we bakich qatarliqlarning qomandanliqidiki qoshunlarni bitchit qildi.

Shuning bilen bir waqitta yene yerlik xelqlerning milliy azadliq we musteqilliqni meqset qilghan küreshlirinimu "Basmichilar" dep qarilap, bir - birlep yoqatti.

Sowét hakimiyitining ene shu mustehkemlinish jeryanida 1918 - yili, yette sudiki Uyghurlar qizil armiyining bir qétimliq dehshetlik qirghinchiliqigha uchridi. Bu weqe tarixta "Atu weqesi" depmu atalghan idi.

Qazaqistan Uyghurliri bu "Atu weqesi" ni esliginide uni milli kemsitish we milli yoqitish tüsi alghan weqe, yette su Uyghurlirining yürikide menggü saqaymaydighan jarahet qaldurghan paji'e dep chüshendüridu.

"Atu paji'esi"heqqide qazaqistandiki Uyghur tarixchiliri köpligen eserlerni yazdi. Proféssor maxmut abduraxmanof, doktor rabik ismayilof we bashqilar bu weqe heqqide mexsus maqalilar élan qildi.

Sabiq sowét ittipaqi dewride atu weqesi bashqiche chüshendürülüp, bu aq gwardiyichilerning jinayiti dep körsitilgen idi. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin bu weqening mahiyiti pash qilinip,uning qizil armiyining jinayiti ikenliki ashkarilandi.

Melum bolushiche, char padishah öltürülgendin kéyin pétirap ketken aqlar armiyisining ofitsérliri jay - jaylargha singip kirip, jümlidin yette su Uyghurliri arisida tetür teshwiqat élip bérip, kommunistlar dinni chekleydu, mal mülükni tartiwalidu dégendek wehyimiler bilen Uyghurlar arisida qaymuqturush élip barghan hemde ularni özliri bilen bille kommunistlargha qarshi turushqa chaqirghan.

Uningsizmu, yette sudiki Uyghurlar arisida char rassuyining hökümranliqidin qutulush we musulmanlarning hakimiyitini qurushni terghip qilidighan shuningdek türkistandiki "Shora'i islamiye" herikiti bilen mewqesi oxshiship kétidighan taranchi - tunggan komitéti dégendek teshkilatlar bar idi.

Ottura asiyaliqlarning, jümlidin Uyghurlarning kommunizmgha qarshi bu guruppiliri aqlar bilen hemkarlashti. Netijide

1918 - Yili 2 - ayda almuta yénigha jaylashqan qara su rayonidiki bir qisim Uyghur yashliri yerlik emeldarlarning teshkillishi bilen ara,gürjek qatarliq iptida'iy qorallar bilen qorallinip, almuta sépilini igilep turghan qizil armiyige hujum qildi.Qizil armiye qoshunliri 3 - ayning 2 - künigiche qayturma hujum qilip hujumchilarni pütünley qirip tashlidi. Mezkur tengsiz jengde nurghun Uyghur yashliri hayatidin ayrildi. Buning bilen qizil komandirlar Uyghurlarni bolshéwiklargha qarshi turghuchi millet dégen chüshenche bilen ularni jazalash qararigha keldi.

1918 - Yili 5 - ayda qizil armiye komandirliridin murayéw bilen iwan mamuntow Uyghurgha qarita öch élish xaraktéridiki qirghinchiliqni bashlidi. Murayéw qisimliri almutidin ghaljatqiche bolghan chélek, kiyikway,inchike bulaq,qoram,lawar, maliway,gheyret, dolat, awat we tügmen qatarliq Uyghur yéza - qishlaqlirigha bésip kirip er - ayal dep ayrimay, kop sanda Uyghurlarni rehimsizlik bilen qirghin qildi.

Qizil armiye etretliri Uyghur yeziliridiki ademlerni bir yerge toplap pilimotlar bilen oqqa tutup qiriwetti.

Qazaqistan tarixchilirining arisida bu weqede qanchilik ademning öltürülgenliki heqqide her xil qarash mewjut, beziler bu qirghinchiliqta texminen 20 ming Uyghurning qirghin qilin'ghanliqini otturigha qoyidu.

Shu weqedin kéyin, köp sanda yette su Uyghurliri iligha qéchip ketken bolup, kéyin Uyghur rehberliridin abdulla rozibaqiyef ghuljigha bérip, ularni qayturup kélish üchün heriket qilghan idi.

Bu yil 5 - ayda eshu "Atu weqesi" ge 94 yil toshidu.

Toluq bet