«Мәнзилгә йетәлмигән сәпәрләр» дики тарихий мусапиләр (1)

Мухбиримиз үмидвар
2020-03-12
Share
Huseyin-Ghazi-1.jpg Шәрқий түркистан миллий армийәси подполковники һүсәйин ғази. 1948-Йили тартилған сүрәт.
Photo: RFA

Әслимәниң муәллипи һүсәйин ғази

Уйғурларниң 20-әсир тарихи мусапилири, болупму 1933- вә 1944-йиллиридики икки қетимлиқ миллий азадлиқ инқилаби нәтиҗисидә қурулған шәрқий түркистан җумһурийәтлириниң тарихи мусапилири рәсмий һөкүмәт һөҗҗәтлири, тарихий һөҗҗәтләр вә мутәхәссисләрниң илмий әсәрлиридин башқа ашу вәқәләрниң биваситә қатнашқучилири болған бир қисим тарихий шаһитларниң қәләмлири арқилиқму хели йорутулуп, бу әслимиләрдики мәлуматлар дәвримизгә йетип кәлди.

Әлвәттә, 1930-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб тарихий шаһитлириниң қалдурған әслимилиригә қариғанда, 1940-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб, җүмлидин шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий вә мәмурий хадимлириниң қалдурған әслимилири бираз көпрәк. Бундақ әслимиләрниң көпинчиси уйғур елиниң ичидә йезилған болсиму, әмма чәтәлләрдә йезилғанлири йәнила чәкликтур.

1955-1962-Йиллири арисида 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилабниң көп сандики қатнашқучилири, җүмлидин шәрқий түркистан җумһурийитиниң көплигән җәңчи вә офитсерлири, һөкүмәт хадимлири, болупму шәрқий түркистан җумһурийитиниң бир қисим юқири дәриҗилик һәрбий вә мәмурий хадимлири сабиқ совет иттипақиниң қазақистан, қирғизистан, өзбекистан җумһурийәтлиригә көчүп келип йәрлишип қалғаниди.

Әнә шулар арисидики бир қисим кишиләр 1991-йили, совет иттипақи йимирилгәндин кейин өзлириниң инқилаб җәрянда көргән-билгәнлирини қисқа әслимә яки чоң һәҗимлик бәдиий әсәрләр сүпитидә йезип елан қилди. Бирақ, рәсмий әслимә шәклидики чоң һәҗимлик китаблардин пәқәт шәрқий түркистан миллий армийәсиниң подполковники, шәрқий түркистан миллий армийәси баш қоманданлиқ штаби оператип бөлүми башлиқи, 1933-йиллардики вә 1944--1949йиллардики икки қетимлиқ шәрқий түркистан инқилабиниң иштиракчиси һүсәйин ғазиниң 2015-йили бишкәктә нәшр қилинған «мәнзилгә йетәлмигән сәпәрләр» мавзулуқ әслимиси вәкил характерликтур.

Қирғизистандики «иттипақ» гезитиниң баш муһәррири, дотсент әкбәрҗан бавудун әпәндиниң ейтишичә, «мәнзилгә йетәлмигән сәпәрләр» намлиқ бу әсәр чәтәлләрдә йезилған 1940-йиллар миллий азадлиқ инқилаб тарихи һәққидики бир қәдәр мукәммәл әслимә китабидур. Сәвәб, бу китаб ашу инқилабтики муһим шәхсләрдин бири, йәни миллий армийәниң юқири дәриҗилик командири мәрһум һүсәйин ғази тәрипидин йезилғаниди.

Сабиқ миллий армийә подполковники мәрһум һүсәйин ғази әпәндиниң мәзкур әслимиси 300 бәткә йеқин болуп, әсәр икки бөләккә бөлүнгән, йәни биринчи бөлики «биринчи қетимлиқ шәрқий түркистан инқилаби» болуп, буниңда апторниң 1930-йиллардин таки 1944-йилғичә болған арилиқта көргән билгәнлири вә бесип өткән мусаписи баян қилинған. Китабниң асаслиқи қисми, йәни 240 нәччә бети мәхсус 1944-йили инқилабниң башлинишидин тартип, ғулҗа шәһириниң азад қилиниши, миллий армийәниң қурулуши шуниңдәк һүсәйин ғазиниң биваситә бешидин өткүзгән барлиқ вәқәлири, җүмлидин ақсуға чүшкән қошунниң ақсуда елип барған күрәшлири, битим вә битимдин кейинки вәзийәт, ахирида хитай компартийәсиниң шәрқий түркистанни ишғал қилишиғичә болған барлиқ асасий вәқәләргә беғишланған.

Қазақистандики тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, һүсәйин ғазиға охшаш ашу инқилабқа қатнашқан вә муһим рәһбирий вәзипиләрни атқурған кишиләрниң әслимилири шу мәзгил тарихий җәрянлирини чүшиништә наһайити муһим һесаблиниду. Совет иттипақи дәвридә миллий армийәниң муавин баш қомандани зунун тейипофму «әркинлик үчүн» дегән мавзуда өзиниң қисқа әслимә китабини елан қилғаниди. Һүсәйин ғазиниң әслимиси әнә шуниңдин кейин йезилған әсәрдур.

Һүсәйин ғазиниң фамилиси қәмбири болуп, у әслимисидә қәйт қилишичә, у 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан инқилабидики рәһбирий шәхсләрниң бири, «азадлиқ тәшкилати» ниң әзаси қасимҗан қәмбири билән йеқин туғқанлиқ мунасивитигә игә. Һүсәйин ғази әслимисиниң баш қисмида өзиниң алди билән қисқичә өмүр баянини бәргән болуп, у 1918-йили, атушниң боямәт йезисида туғулған вә 3 йешида ата-аниси билән әнҗанға кетип, шу йәрдә чоң болуп, 1933-йили қәшқәргә қайтип келип инқилабқа қатнашқан.

Һүсәйин ғази 1936-йили үрүмчидә қисқа вақит һәрбий мәктәптә вә арқидин 1941-йили ғулҗада агриномлуқ мәктипидә оқуған. 1944-Йили, 11-айда инқилабқа қатнишип илгири-кейин әтрәт командири, ескадрон командири, җәнубқа әвәтилгән қошунниң штаб башлиқи, ғулҗа шәһиридики һөкүмәт вә миллий армийә штабини қоғдайдиған гарнизон коменданти, баяндайда ечилған һәрбий офетсерларни тәйярлаш мәктипиниң мудири, миллий армийә баш қомандан штабиниң мәсул хадими қатарлиқ вәзипиләрни өтигән. 1949-Йили, 10-айда хитай компартийәсини уйғур елини игилигәндин кейин, 1955-йили совет иттипақиға көчүп кетип, бишкәккә йәрлишип һаят кәчүргән вә 2011-йили 93 йешида вапат болған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.