Унтулуп кәткән унтулмас қәһриманлар-турсун исраил

Мухбиримиз үмидвар
2020-02-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәтбуат-учур саһәсидики рәһбәрлиридин турсун исраил.  ( 1914-1979)
Шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәтбуат-учур саһәсидики рәһбәрлиридин турсун исраил. ( 1914-1979)
Photo: RFA

Оттура асияға көмүлгән қәһриманлар

Уйғур елиниң 20-әсир тарихида, җүмлидин 1933-йили вә 1944-йиллардики икки қетимлиқ шәрқий түркистан җумһурийитини қурушқа қатнишип, бу җумһурийәтләрниң бәрпа болуши, һакимийәт йүргүзүши вә башқа һәр түрлүк ишларда зор хизмәт көрситип, уйғур вә башқа һәр милләт хәлқиниң йүксәк һөрмитигә еришкән, уйғур дияри тарихида өзиниң тегишлик орнини тиклигән нурғун тарихий шәхсләр бар. Буларниң бир қисимлириниң иш-излири тарихий китаблар, тарихий романлар вә башқа әдәбий әсәрләр һәм әслимиләрдин орун елип, нами хәлқ ичигә тарқилип, хәлққә тонушлуқ болуп кәткән болсиму, әмма йәнә көплигән әнә шундақ шәхсләр, җүмлидин өз миллитиниң һөрлүки үчүн болған җәңлири, сиясий күрәшлири, мәдәнийити, сәнити, дини, иҗтимаий-иқтисадий һаяти үчүн һәссә қошуп муһим орун тутқан бир қисим тарихий шәхсләр асасән унтулуп кетилгәниди.

20-Әсирдики миллий азадлиқ инқилаби тарихий шәхслириниң хели көпи 1949-йилидин башланған муһаҗирәт һаят мусапилирини баштин кәчүрүп, чәтәлләрдә һаяттин өтти. Болупму, 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан җумһурийитини қурушқа қатнашқан, шәрқий түркистан җумһурийитиниң һөкүмәт, һәрбий, вә башқа һәр саһәлиридә әйни вақитлардики хизмәтлири вә қошқан төһпилири билән нами кәң тонулған бир қисим әрбаблар башқа миңлиған сабиқ шәрқий түркистан инқилаби иштиракчилири қатарида 1955-1962-йиллири арисида совет иттипақиға көчүп кетип, өзбекистан, қазақистан, қирғизистан җумһурийәтлиригә йәрлишип, шу җайларда һаят кәчүрүп, дунядин кәтти вә уларниң қәбрилири чәтәлләрдә қалди. Әнә шундақ муһим шәхсләрдин шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә, шәрқий түркистан җумһурийити хәлқ қәһриманлири ғени батур, фатих батур, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити баш катипи абдурәуп мәхсум ибраһими, шәрқий түркистан җумһурийити малийә министири әнвәр мусабайоф, муавин малийә министири ваққас миршаноф, «пүтүн шәрқий түркистан инқилабчил яшлар тәшкилати» мәркизий комитети әзаси осман зиям, «азад шәрқий түркистан» гезити вә шәрқий түркистан һөкүмитиниң мәтбуат саһәсидики рәһбирий шәхслиридин турсун исраил, миллий армийә муавин қомандани, полковник зунун тейипоф, полковниклардин зия сәмиди, мәмәтҗан йүсүпоф, мәрғуп исһақоф, рәпиқ байчурин, ички ишлар муавин министири нәбиҗан йүсүп вә башқа йүзлигән һәр милләт юқири вә оттура дәриҗилик мәмурий, һәрбий-сиясий рәһбирий шәхсләрни мисал қилиш мумкин. Бу кишиләр ташкәнт, бишкәк, алмута шәһәрлиридә яшап, илгири-кейин вапат болғаниди. Әнә шу кишиләрниң бир қисминиң кейинки һаят мусапилири асасән дегүдәк тарих сәһипилиридин чүшүп қалған болуп, уларниң совет иттипақида, җүмлидин мустәқил оттура асия җумһурийәтлиридә өткүзгән һаят мусапилири, қисмәтлири мәвһум қалғаниди.

Шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәтбуат сензорчиси

Әнә шундақ һаят мусапилири мәвһум қалған вә хәлқ тәрипидин унтулуп кетилгән, амма унтулмас шәхсләрниң бири турсун исраил яки турсун исраилофтур.

Ундақта турсун исраил ким? турсун исраил 1958-1959-йиллири уйғур диярида хитай компартийәси елип барған бир мәйдан «йәрлик милләтчиликкә зәрбә бериш һәрикити» дә абдуреһим әйса, зия сәмиди, ибраһим турди, абдуреһим сәиди вә башқилар билән биргә нами атилип әйиблинип җазаланған сабиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң рәһбирий кадирлири вә миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң йеқин сәпдашлиридин бири иди.

Қазақистандики туран университетиниң тарих профессори абләт камалоф йеқинда «җәңгивар йиллар садаси» мавзусида турсун исраилниң һаят кәчмишлири һәққидә қазақистанда рус вә уйғур тиллирида бир парчә мақалә елан қилди. Униң тәкшүрүшичә, 1944-1949-йиллиридики шәрқий түркистан җумһурийитиниң муһим рәһбирий кадирлиридин бири турсун исраил 1914-йили, алмута шәһири йенидики қорам йезисида туғулған, башланғуч вә оттура мәктәп тәрбийәсини шу йәрдә алғандин кейин, 1930-йили совет иттипақида башланған копиратсийәләштүрүш, ачарчилиқ сәвәблиридин аилиси билән ғулҗиға келип йәрләшкән һәм шу йәрдә оқуған. У 1937-йили совет иттипақиниң оттура асия университетиға оқушқа әвәтилгән ташкәнчиләр қатарида таки 1940-йилиғичә ташкәнттики оттура асия университетида оқуп қайтип кәлгәндин кейин чөчәктә ишлиди вә кейин ғулҗиға кәтти. Зия сәмәдиниң «әхмәт әпәнди» намлиқ тарихи романида хатирилинишичә, турсун исраил 1944-йили ғулҗа қозғилиңи башлиниш алдида илида хитайға қарши актип һәрикәткә өткән яшлардин иди. 1944-Йили, 12-ноябир күни шәрқий түркистан җумһурийити қурулғандин кейин, турсун исраил «азад шәрқий түркистан» гезитигә кирип муһәррирлик хизмитини атқуруп, асаслиқ тәшвиқат-тәрғибат һәм шәрқий түркистан һөкүмитиниң хитайға қаратқан разведка ишлирини елип барди.

1946-Йили, 6-июн күни шәрқий түркистан һөкүмити билән хитай мәркизий һөкүмити битим түзүп, бирләшмә һөкүмәт қурулғандин кейин, әхмәтҗан қасими башлиқ ғулҗа тәрәп үрүмчидә чиқидиған «шинҗаң гезити» ниң уйғурчә вә қазақчә қисмини өткүзүвалған болуп, әхмәтҗан қасими уйғур вә қазақ тиллиридики «шинҗаң гезити» ни өзи контрол қилип, буниңға шәрқий түркистан тәрәпниң хадими турсун исраилни гезитниң баш сензорчиси қилип бекитти. 1946-Йили, 7-айда әнә шу гезиттә таки 1947-йили 9-айғичә турсун исмаилниң қол астида ишлигән, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ тарихшунас мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, турсун исраилниң қошулушисиз уйғурчә вә қазақчә «шинҗаң гезити» мақалилири чиқмайтти. Чүнки у сензорчи иди.

Турсун исраил таки 1947-йили, 8-айниң ахириғичә, йәни бирләшмә һөкүмәт бузулуп, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән биргә ғулҗиға қайтип кәткүчә уйғурчә-қазақчә тилларда чиқидиған «шинҗаң гезити» ниң шәрқий түркистан җумһурийити мәхсус әвәткән сензорчиси сүпитидә гезитниң шәрқий түркистан хәлқиниң миллий мәнпәәтлиригә уйғун шәкилдә чиқишиға мәсул болуп, хитай тилида чиқидиған «шинҗаң гезити» ниң шәрқий түркистан инқилабиға, уйғур хәлқиниң миллий азадлиқ вә мустәқиллиқ идийәлиригә қарши тәшвиқатлири билән тиғму-тиғ елишқаниди. Америка тарихчиси, профессор линда бенсон «или инқилаби» намлиқ китабида мәзкур тоқунушни «мәтбуат уруши» дәп атиған болуп, әхмәтҗан қасиминиң контроллуқи астидики, турсун исраил, уйғур сайрани қатарлиқлар баш болуп чиқиридиған уйғурчә гезит билән хитайлар чиқиридиған «шинҗаң гезити» бир-бири билән кәскин мәтбуат уруши елип барған. Мунир йерзин әпәнди: «уйғур сайрани, турсун исраил мәсул болуватқан бу гезитниң түп мәқсити хитай гоминдаң һөкүмитиниң вә һәрбийлириниң хәлққә салған зулумлири вә сиясәтлирини паш қилиш, әхмәтҗан қасими вә шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң сиясәтлирини, идийәлирини тәрғиб қилиш, бу йолда чиң туруш иди» дәйду.

Униң әслишичә, мәтбуат урушида бәрдашлиқ берәлмигән гоминдаң һәрбий даирилири уйғур сайрани, турсун исраил вә башқиларни өз ичигә алған уйғур тәһрир бөлүми үстидин дело турғузуп, уларни қолға елип, сотлап җазалаш үчүн һәрикәт қилған болсиму, әмма әхмәтҗан қасими буниңға йол қоймиған.

1947-Йили, 8-айниң оттурилирида әхмәтҗан қасими уйғур сайрани, турсун исраил вә башқа уйғур тәһрир бөлүми хадимлирини һәм онлиған зиялийларни шуниңдәк қәшқәр вә башқа бир қисим вилайәтләрниң өлкилик кеңәшкә қатнишиш үчүн кәлгән, амма гоминдаңға қарши уйғур кеңәш әзалирини арқиму-арқидин ғулҗиға елип кәлди. Әң ахирида рәһимҗан сабирһаҗи қатарлиқлар ғулҗиға қайтип кәлди. Буниң билән бирләшмә һөкүмәт рәсмий бузулди.

Турсун исраил ғулҗиға қайтип кәлгәндин кейин әхмәтҗан қасиминиң орунлаштуруши астида йеңидин мәтбуат, учур-алақә саһәси бойичә рәһбирий хизмәтләрни башливәтти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт