Үрүмчидики америка консули пакистон илида немиләрни көрди?

Мухбиримиз үмидвар
2018-03-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт,  1944 - йили ғулҗида қурулған шәрқи түркистан азадлиқ армийисидики бир қисим җәңчи офитсерләрниң сүрәтлири.
Сүрәт, 1944 - йили ғулҗида қурулған шәрқи түркистан азадлиқ армийисидики бир қисим җәңчи офитсерләрниң сүрәтлири.
File photo

1944-Йили 7-ноябир күни ғулҗида партлиған миллий азадлиқ қозғилиңи нәтиҗисидә 12-ноябир күни шәрқий түркистан җумһурийити қурулди вә 1945-йили 8-апрел күни миллий армийә қурулуп, үч фронт бойичә уруш қилип, шу йили 10-айғичә или, тарбағатай вә алтайни бирликкә кәлтүрди. Әмма, шәрқий түркистан җумһурийити билән гоминдаң мәркизи һөкүмити арисида тинчлиқ сөһбити елип берилип, 1946-йили, 7-айда бирләшмә һөкүмәт қурулуп, өз хизмитини башлиди.

Бу йиллири уйғур диярида йүз бериватқан бу бир қатар вәқәләр, райондики миллий мунасивәтләр, болупму совет иттипақиниң или қозғилиңи билән болған алақилири америка дипломатийә саһәсиниң диққитигә еришкән болуп, үрүмчидики америка консули җон хол пакистан 1947-йили, 22-апрелдин май ейиниң бешиғичә шәрқий түркистан җумһурийити территорийәси болған или вә тарбағатайни биваситә зиярәт қилип, әмәлий тәкшүрүштә болди.

Пакистонниң бу қетимқи сәпәр хатириси 1947-йили ноябир ейида «или вә тарбағатай вилайәтлиригә сәпәр» дегән темида мәхсус доклат сүпитидә а қ ш дөләт ишлири министирлиқиға йолланған иди. Пакистон өз сәпәр хатирисидә баян қилишичә, у аяли вә рус шопури билән биргә аптомобилда олтуруп, 1947-йили, 22-апрел күни үрүмчидин айрилип, шу күни манас дәрясидин өтиду. Пакистон олтурған аптомобил ғулҗа шәһиригә 17 километир қалғанда бузулуп қалиду вә көп қетимлиқ ремонтлардин кейин ахири улар ғулҗиға йетип келиду. Ғулҗида һеч кимму уларға тосқунлуқ қилмайду. Или һөкүмити тәрәп униңға әхмәт исимлик бир нәпәр уйғурни тәрҗиманлиққа бериду. Пакистон әхмәт билән йеқин мунасивәт орнитиду һәм униңға яхши баһа берип, униң һәққидә «хош муамилилик вә пайдилиқ адәм» дегән йәкүнни чиқириду.

Америка консули җон пакистонниң мәзкур сәпәр хатириси үстидә тәтқиқат елип берип, бу һәқтә мәхсус тонуштуруш мақалиси елан қилған қазақистандики туран университетиниң тарих профессори абләт камалофниң баян қилишичә, пакистон ғулҗида совет иттипақи баш консули билән вә или инқилаби рәһбәрлиридин бири абдукерим аббасоф билән көрүшиду. У өз сәпәр хатирисидә йәнә өзиниң чилпәңзә қатарлиқ җайларни зиярәт қилиш тәлипини оттуриға қойғанлиқини, или тәрәп буниңға қошулуп, униңға қоғдиғучи вә тәрҗиман беришни тәвсийә қилғанда пәқәт әхмәтни тәрҗиманлиққа елиш тәклипини берип, қоғдиғучиларниң керики йоқлуқини ейтип рәт қилғанлиқини дәп өткән.

Пакистон ғулҗа сәпирини ахирлаштуруп, тарбағатайға йолға чиққанда униңға йәнә или тәрәп василий исимлик рус офитсер билән бир қанчә әскәрни қошуп қойиду. Пакистон василийниң өзини тутушлириға алаһидә диққәт қилған болуп, у көзитиш арқилиқ униң әсли совет иттипақи әвәткән дөләт бихәтәрлик хадими икәнликини җәзмләштүриду. Василий өзини «татар» дәп тонуштурған болсиму, лекин пакистон буниңға ишәнмигән.

Пакистон йәнә ғулҗида мәктәпләрни зиярәт қилған. У, илиниң маарип, мәдәнийәт вә нәшрият әһваллирини һәм базарларни көзәткән. Доктор абләт камалофниң ейтишичә, у или вә тарбағатайға барғандин кейин, бу җайда үрүмчи вә башқа гоминдаң һөкүмранлиқидики җайларға охшимайдиған, өз алдиға бир сиясий, сода-иқтисадий вә мәдәнийәт муһитини һес қилиду. У, гәрчә, шәрқий түркистан җумһурийити билән гоминдаң һөкүмити битим имзалап, бирләшмә һөкүмәт қурған болсиму, бирақ үч вилайәтниң йәнила өз алдиға мустәқил яшаватқанлиқ бәлгилирини көргән. , мәсилән: биринчидин, ғулҗа вә чөчәктә, йәни, үч вилайәт земинлирида, һәммила һөкүмәт идарилиридә шәрқий түркистан җумһурийитиниң байриқи есилған. Иккинчидин, һәммила идариләрдә йәрлик һәрбий кийимләр кийгән адәмләрни көп көргән. Үчинчидин, хитай тилидики мәктәпләрдин башқа һечқандақ йәрдә хитайчә тилда йезилған йезиқлар болмиған. Төтинчидин, гезитләрдә ғәрб календари ишлитилгән, хитайниң минго йилнамиси ишлитилмигән. Йәни, минго календари бойичә йил, ай вә күнни көрситиш болмиған, бәшинчидин, или, тарбағатайдики йәрлик гезитләр «шинҗаң» ни «шәрқий түркистан» дәп атиған. Алтинчидин, үч вилайәтниң өзиниң мустәқил почта хизмити мәвҗут болған вә бу почта совет иттипақи билән йеқин мунасивәттә болған. Йәттинчидин, үч вилайәтниң совет иттипақи билән болған тиҗарити қоюқ болғанлиқи ашкара көрүнүп туратти.

Түркийәдики һаҗитәппә университетиниң тарих дотсенти әркин әкрәмниң қаришичә, америкиниң 1943-1949-йиллири арисидики үрүмчидики консулханисиниң қилған ишлири вә вәзипилири асаслиқи бу районниң мәдәнийәт, милләт вә сода- иқтисадий вәзийити һәм гоминдаңниң бу җайдики һөкүмранлиқ әһвалини чүшиниш болған. Булардин башқа йәнә совет иттипақиниң бу җайдики, болупму азад үч вилайәттики тәсирини көзитиш һәмдә америкиниң уйғурлар районида мәдәнийәт вә сиясий тәсирлирини тикләшниму мәқсәт қилған иди.

Җон пакистон или вә тарбағатайларни өз көзи билән көргәндин кейин, бу районни өз ичигә алған җайлардики йәрлик хәлқләрниң хитайлар дегәндәк советларниң қозғитиши билән исян көтүргән болмастин бәлки уларниң өз һоқуқлирини капаләткә игә қилиштин ибарәт сиясий арзуси сәвәбидин күрәш қилғанлиқини чүшинип йәткән.

Программиниң тәпсилатини юқиридики аваз улинишидин аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт