1946-Йили 10-июл үрүмчидә өткүзүлгән алтун медал тәқдим қилиш мурасими

Мухбиримиз үмидвар
2017-08-17
Share
exmetjan-qasimi-ailisi-bilen.jpg Әхмәтҗан қасими сиясий кеңәш йиғиниға йолға чиқиштин илгири, аилиси билән чүшкән сүрити. Бу сүрәт әхмәтҗан қасими әпәндиниң һаят вақтида қалдуруп кәткән әң ахирқи сүрити. 1049-Йили 22-авғуст.
Social Media

1944-1949-Йиллиридики миллий азадлиқ инқилаби дәвридә ғулҗида уйғур, қазақ, рус вә башқа тиллирида нәшр қилинип тарқитилған "инқилаби шәрқий түркистан" гезитиниң русчә нусхисиниң 1946-йили 7-айниң 30-күнидики санида, үрүмчи шәһиридә өткүзүлгән тинчлиқ битимини хатириләш мурасими һәққидики бир парчә узун тәпсилат елан қилинған.

"үрүмчидики тәнтәнә" дәп аталған мәзкур тәпсилатта 1946-йили 7-айниң 10-күни үрүмчидики чанишеф бағчисида или тәрәп билән гоминдаң мәркизи һөкүмити арисида тинчлиқ битими имзалинип, бирләшмә һөкүмәт қурулғанлиқини тәбрикләш йүзисидин икки миң кишилик мурасим вә зияпәт өткүзүлгәнлики, шуниңдәк мәзкур йиғилишта бир қисим әрбабларниң алтун медал билән мукапатланғанлиқиға аит учурлар тәпсилий хатириләнгән.

Буниңдин илгири, йәни, 1946-йили 7-айниң 1-күни үрүмчи шәһиридә болса, һөкүмәтниң тәшкиллиши билән тинчлиқ битимниң имзалиниши вә бирләшмә һөкүмәтниң қурулушини хатириләш йүзисидин зор сандики хәлқ қатнашқан мурасим өткүзүлүп, җаң җиҗуң вә әхмәтҗан қасими қатарлиқлар сөз қилған иди.

1946-Йили 10-июл күни үрүмчидики җамаәт тәрипидин өткүзүлгән мурасимға совет иттипақи, америка вә әнглийәниң үрүмчидики консуллириму иштирак қилған. Мурасимиға йәнә гоминдаң мәркизи һөкүмитиниң вәкиллири, үрүмчидики рәһбирий шәхсләр, җамаәт әрбаблири вә һәр саһә вәкиллири қатнашқан.

Мәзкур тәпсилатта ейтилишичә, уйғур җамаәт рәһбәрлиридин абдуләхәт мәхсум мурасимниң ечилиш нутқини сөзлигәндин кейин, мурасим қатнашқучилири бирдәк һалда күрәш мәйданлири вә түрмиләрдә һаятидин айрилғанлар үчүн үч қетим "тәкбир" ейтқан, арқидин тәқдирләш мурасими башлинип, алди билән әйни вақиттики хитай дөләт рәһбири җаң җйеши, или тәрәп билән тинчлиқ битимини әмәлгә ашурған генерал җаң җиҗуң алтун медал билән тәқдирләнгән.

Арқидин, әхмәтҗан қасими, рәһимҗан сабир һаҗи, обулхәйри төрә қатарлиқ үч киши "шәрқий түркистан хәлқлириниң һаят мәсилилирини һәл қилиш үчүн зор әмгәк вә күч сәрп қилип қилғанлиқи" үчүн алтун медал билән тәқдирләнгән.

Мәзкур русчә гезиттики тәпсилатта йәнә, өзгичә бир мәлумат хатириләнгән болуп, үрүмчидики мәзкур мурасимда йәнә ғулҗидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң рәиси әлихан төригиму мукапат берилгән. Тәпсилатта : "шәрқий түркистан хәлқлириниң әзгүчиләргә қарши қораллиқ күришиниң тәшкиллигүчиси әлихан төрә җанаблири төһписи үчүн алий мукапат-алтун медал билән тәқдирләнди" дейилгән.

Мәзкур тәпсилатта әлихан төрә билән бир қатарда йәнә "һәрбий рәһбәр генерал исһақ бәгниң төһписи, хәлқ ишлириниң қорқумсиз җәңчиси осман батур, хәлқ азадлиқ күришиниң көрүнәрлик әрбаби, хәлқ қәһримани ғени батурниң төһпилири үчүнму алтун медал берилди" дейилгән.

Вәһаләнки, хитай дөләт рәһбири җаң җйеши, шәрқий түркистан җумһурийити рәиси әлихан төрә, генерал исһақбек, осман батур, ғени батур қатарлиқ кишиләр алтун медал бериш мурасимида йоқ болуп, униң үстигә бу вақитта әлихан төриниң совет иттипақи мәхпий хадимлири тәрипидин ғулҗидин совет иттипақиға елип кетилгәнликигә бир айға йеқин вақит болуп қалған иди.

Түркийәдики һаҗитәппә университети оқутқучиси, доктор әркин әкрәмниң тәһлил қилишичә, үрүмчидики мурасимда әлихан төриниң төһписиниң алаһидә юқири баһалинип, алтун медал билән тәқдирлинишидин қариғанда, үрүмчидики уйғур җамаити техи әлихан төриниң совет иттипақиға мәхпий елип кетилгәнликидин хәвәрсиз болуп, уни давамлиқ ғулҗида туруп, һакимийәтни идарә қиливатиду дәп ишәнгән болуши мумкин.

Тарихи учурлардин мәлум болушичә, бу алтун медаллар вә мурасим үрүмчидики уйғур мәдәнийәт ақартиш уюшмиси баш болуп, үрүмчидики уйғур қатарлиқ һәр милләт җамаитиниң маддий җәһәттин күч чиқириши билән тәсис қилинған вә уюштурулған иди.

Русчә гезиттики учурда қәйт қилинишичә, мурасимда йәнә, мәсуд сәбири байқози, муһәммәд имин буғра, әйса йүсүп алиптекин, бурһан шәһиди вә абдуләзиз мәхсум қатарлиқларғиму алтун медал тәқдим қилинған.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, бу вақитта мәсуд сәбири байқози, муһәммәтимин буғра, әйса йүсүп алиптекин қатарлиқ үч әпәнди билән или тәрәп вәкиллири арисида техи ихтилаплар рәсмий башланмиған. Әмма уларниң хәлқ ичидики тәсири юқири иди. Униң үстигә мәзкур үч әпәнди вә абдуләзиз мәхсум охшашла уйғур қатарлиқ хәлқләрниң һөрлүки вә сиясий һоқуқлирини қолға кәлтүрүш үчүн күрәш қилғучилар дәп қаралған болғачқа уларғиму алтун медал берилгән.

Ғулҗида нәшр қилинған "инқилаби шәрқий түркистан" гезитиниң русчә нусхисида елан қилинған мәзкур тәпсилат апториниң йезишичә, мурасимда хитай мәркизи һөкүмити вәкили йү йоврен сөз қилип, бу мурасимдин тәсирләнгәнликини вә совет иттипақиниң давамлиқ түрдә һәр тәрәплимә ярдәм көрситишигә болған ишәнчини изһар қилған.

Тарихи учурлардин мәлум болушичә, 1946-йили, 1-июл күни бирләшмә һөкүмәт қурулуп ишқа киришкәндин кейин, һөкүмәт рәиси җаң җиҗуң қатарлиқлар өз сөзлиридә баштин‏-ахири совет иттипақиниң тинчлиқниң әмәлгә ешишида васитичи болуп рол ойниғанлиқини тәкитлигән һәмдә совет иттипақи тәрәпкә рәһмәт билдүргән иди. Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, хитай мәркизи һөкүмәт вәкили йү йовренму тинчлиқ битим вә үрүмчидә өткүзүлгән мәзкур алтун медал тәқдим қилиш мурасиминиң мәйданға келишини совет иттипақиниң роли билән бағлап қариған. Йәни совет иттипақиниң бесими вә роли болмиса, инқилабчилар гоминдаң билән битим түзмәйтти вә мундақ бирләшмә һөкүмәтму қурулмайтти.

"үрүмчидики тәнтәнә" намлиқ мәзкур тәпсилат мурасим ахирида бирләшмә һөкүмәт муавин рәиси әхмәтҗан қасиминиң сөзлигән сөзлиригә узунрақ орун бәргән һәм униң сөзлиридин нәқил алған.

У мундақ дегән: "биз хәлқниң чакири, әгәр биз өзимизниң паалийәтлиримиздә хәлқниң мәнпәәти тәрипидин рәһбәрлик қилинмисақ, у чағда хәлқ бизни йиғинларда вә мәтбуатларда кәскин тәнқид қилиши керәк."

Әхмәтҗан қасими сөзини "хәлқниң әркинлики вә баравәрлики яшисун! хәлқимизниң шәрәплик келәчики яшисун !" дегән шоарлар билән ахирлаштурған.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих оқутқучиси доктор әркин әкрәмниң тәһлил қилишичә, үрүмчидики җамаәтниң мундақ алтун медалларниң бир қисмини шу вақиттики хитай дөләт рәһбири җаң җйеши вә тинчлиқ битимни әмәлгә ашурушта күч чиқарған җаң җиҗуңларға беришидики сәвәбләрниң бири, хәлқниң 11 маддилиқ битимдики маддиларниң әмәлгә ешишиға, йәни өзлириниң сиясий һоқуқлириниң мәлум дәриҗидә капаләткә игә болушиға болған үмиди биләнму мунасивәтлик иди. 

Мурасим ахирида, икки миң кишигә зияпәт берилгән вә хәлқ бирликтә бағчә сәйлиси қилған һәм сүрәтләргә чүшкән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт