Milletchi xitayning Uyghur diyarigha nopus yötkep mustemlike qilish pilani

Muxbirimiz ümidwar
2021-06-10
Share
Milletchi xitayning Uyghur diyarigha nopus yötkep mustemlike qilish pilani Manju impériyesining yallanmisi zo zongtang.
wikipedia.org

Zo zongtang 1878-yili Uyghur diyarini ishghal qilip, 1884-yili "Yéngi igilen'gen zémin" menisini béridighan "Shinjang" nami astida ölke tüzümi ornitilish bilen bu rayon'gha köplep xitay ahalisini köchürüsh pikirliri otturigha chiqishqa bashlighanidi.

Xitay jumhuriyitining qurghuchisi sun jongshenmu 1917-1920-yili arisida teyyarlighan "Dölet qurush programmisi" da Uyghurlar diyarini resmiy "Mustemlike qilish" layihesini otturigha qoyghan bolup, u, "Mustemlike qilish üchün" tömür yol qurush we 10 milyon ahale köchürüp orunlashturush pilanini tüzgenidi. Amérikadiki Uyghur tarixi tetqiqatchisi, gomindang arxip höjjetlirini Uyghurchigha terjime qilip tonushturuwatqan taran Uyghurning qarishiche, sun jongshenning bu ghayisini kéyinki jang keyshi bashchiliqidiki gomindang da'iriliri izchil emelge ashurushqa intilgen.

Yang zéngshin, jin shurén we shéng shisey qatarliq xitay militaristliri dewride Uyghur diyarigha köplep xitay ahalisini yötkesh pikirliri dawamliship, melum sanda xitaylar özlükidin köchüp kélip makanlashqan bolsimu, emma dölet teripidin biwasite keng kölemde yötkesh emelge ashmighanidi.

Uyghur diyarining nopus qurulmisidin qarighanda Uyghurlar bu zéminda ezeldin köp sanliq xelq idi. Xitaylarning bu zémin'gha kélishi 18-19-esirdiki menching impériyesining tekrar ishghaliyetliri bilen baghlinishliqtur. Xitay nopusi asasliqi manju we xitay militaristlirining hakimiyet merkezliri bolghan ili wadisidiki küre qatarliq jaylar, ürümchi etrapi hem bariköl qatarliq jaylargha tarqalghanidi. 1940-Yillargha kelgende xitaylarning pütün Uyghur diyaridiki nopusi yenila az bolup, 1944-yilidiki gomindangning "Shinjang ölkilik saqchi idarisi" ning nopus tekshürüsh melumatida xitaylar pütün ahalining 5.5% Ni teshkil qilghan. Xitayning 1947-yili 8-ayda shangxeyde chiqqan "Yéngi zaman" zhurnilida mezkur nopus melumatlirini élan qilghanidi. Bu melumatta Uyghurlar bolsa eng köp xelq bolup, pütün ahalining 76.5% Ni teshkil qilghan. Pütün musulmanlar ahalining texminen 93.5% Ni igiligenidi.

Birqisim tarixiy menbelerde körsitilishiche, mana mushundaq ehwalda 1943-yili xitay gomindang hökümiti Uyghur diyarini igiligendin kéyin shéng shisey, jang keyshi qatarliqlar shinjanggha bir milyon adem yötkep orunlashturushni pilan qilghan. 1944-Yili 11-ayda xitay merkiziy hökümitige qarashliq "Gherbiy shimal tashyol we qatnash idarisi" ning bashliqi we kéyin xitay armiyesi bash qomandanining orunbasari bolghan xé jingwu mexsus ahale yötkesh layihesi teyyarlap buni jang keyshige sundi. Xé jingwu 7 yil ichide Uyghur diyarigha 500 ming ademni dölet pilani boyiche yötkep orunlashturup, bu zémindiki xitay nopusini köpeytishni otturigha qoyghan. Mezkur mexpiy arxip teywendiki döletlik tarix sariyida saqliniwatqan bolup, bu höjjetni Uyghurchigha terjime qilghan taran Uyghurning qeyt qilishiche, xitay hökümi 7 yilliq möhlet ichide herbiy septin yan'ghan we mejruh eskeler, her xil shekildiki ahaliler, hetta balilarghiche türkümlerge bölüp ekélip orunlashturmaqchi bolghan. Hetta orunlashturulidighan waqit we jaylarning ornimu pilanlan'ghan.

Mezkur ahale yötkesh layihesidiki muhim nuqtilarning biri eskerlerning boz yer özleshtürüshi bolup, bu 200 ming urushta yarilinip teqdirlen'gen we yariliri saqiyip bolghan, bikar yatqan eskerni yötkep kélip, ular arqiliq boz yer échish, yeni bu eskerlerni shu arqiliq makanlashturushtur.

Lékin, xitay gomindang da'iriliri mezkur 500 ming adem yötkesh pilanini ishqa ashuralmidi.

Buningdiki seweb, 1944-yili 11-ayda qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining 1945-yili 10-aylarghiche bolghan ariliqta pütün üch wilayetni azad qilish hem jenub we bashqa herqaysi jaylarda qarshiliq heriketlirining ewji élishi idi.

Türkiyediki ege uniwérsitéti proféssori alimjan inayetning qarishiche, gerche zo zongtang dewridin tartip sherqiy türkistan'gha zor sanda xitay ahalisini köchürüp orunlashturush ümidi bolsimu, biraq bular emelge ashmay keldi. 1940-Yillardiki xitayning özining ichki weziyiti we sherqiy türkistan weziyiti buninggha imkaniyet bermidi.

Lékin xitay merkiziy hakimiyitide tömür yol qurup, lenju bilen ürümchini tutashturush, bu arqiliq Uyghurlar diyarigha köplep ahale yötkep orunlashturup, xitaylarning nopusi az jaylardiki xitay nopusini köpeytish, hetta ziyaliylar, kadirlar, gomindang partiyesi ezaliri, kespiy xadimlarni "Shinjanggha bérip ishleshke righbetlendürüsh", bularning küchi bilen her tereplime bashqurushni kücheytish mesililiri muzakire qilin'ghan we bularning birqisimliri qedemmu-qedem ishqa ashurulghan. Taran Uyghur ependining qarishiche, xitay hakimiyitining ahale yötkesh pilani Uyghur diyarining nopus qurulmisini buzush we mustemlike qilishni kücheytish bolup, yerlik xelqqe héchqandaq menpe'et yetküzüsh emes idi.

Tepsilatni ulinishtin anglang.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet