1943-Йили америка консулханисиниң қурулушиниң арқа көрүнүши

Мухбиримиз үмидвар
2020-07-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Ақсарай
Ақсарай
public domain

Америка қошма штатлириниң уйғур дияри билән алақә қилиши вә бу районда өзиниң тәсирини орнитиш билән биргә районниң сиясий, иҗтимаий-иқтисадий, етник вә мәдәнийәт әһвалиға диққәт қилип, бу районниң сиясий тәқдири һәққидә мәлум позитсийәдә болуши 2-дуня урушиниң башлиниши вә күчийиш җәряни билән мунасивәтлик иди. Униңдин илгири американиң бу районда әмәлий паалийәтлири вә бир сиясий позитсийәси болмиғаниди.

1930-Йилларда фашизм идеологийәсини асас қилған германийә, италийә вә японийә һөкүмәтлириниң иттипақ түзүп, дуняни бөлүвелишқа һәрикәт қилишидин келип чиққан иккинчи дуня урушиниң башлиниши, 1941-йили 6-айда совет-герман урушиниң партлиши, арқидин шу йили 12-айда японийәниң американиң прел харбор базисиға һуҗум қилип, асия-тинч окян районида омумйүзлүк уруши партлиши нәтиҗисидә, иккинчи дуня урушиниң йеңи бир җиддий басқучқа кириши америка, совет иттипақи, әнглийә вә хитайниң фашизмға қарши бирликсепи вә иттипақдашлиқини шәкилләндүрди. Америка қошма штатлири асия районида японийә милитаризмини, явропада натсистларниң гитлер германийәсини мәғлуп қилишни баш муддиа қилған фашизмға қарши күрәш үчүн өзиниң идеологийәлик рәқиби советләр иттипақи билән иттипақдаш болуш пиринсипи қолланғаниди. Демәк, дуня фашизмға қарши күчләр билән фашистлар күчләр арисида рәсмий уруш партлиғаниди.

Уйғурлар дияри өзиниң явро-асияниң мәркизигә, йәни фашизмға қарши иттипақдаш дөләтләрниң өзара алақә қилидиған өтүшмә йолиға җайлишиштәк алаһидә җуғрапийәви сиясий орни билән американиң бу җайға кириши, йәни бу җайда өз паалийитини биваситә башлинишиға асас болди.

Японийә 1942-йилиға кәлгәндә хитайни вә шәрқий җәнубий асия әллирини асасий җәһәттин бесивалған болуп, 1942-йили 5-айда япон армийәсини сингапор, бирма қатарлиқ дөләтләрни ишғал қилип, америка, әнглийә қатарлиқ дөләтләргә еғир зиян салди шуниңдәк уларниң хитайға ярдәм бериш йолини үзүп ташлиди. Мана шуниң билән америка вә әнглийәниң японийәгә қарши урушқа ярдәм беридиған, қорал-ярақ, оқ-дора вә башқа хам әшяларни тошуйдиған йеңи бир «хәлқаралиқ йол» ға муһтаҗлиқи пәйда болди. Мана бу еһтияҗлиқ йол-явро-асияниң мәркизи уйғур дияри иди. Бу, йәни һиндистан яки иран арқилиқ оттура асияға кирип, ахирида уйғур дияри арқилиқ һәрбий әшяларни хитайға йәткүзүш йоли иди.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң тарих профессори доктор әркин әкрәмниң қаришичә, демәк, американиң уйғур дияриға кириши вә бу җайда консулхана қуруп өз паалийәтлирини башлиши әнә шу фашизмға қарши уруш еһтияҗидин келип чиққаниди. Униң ейтишичә, 1942-йили, 6-айда америка қошма штатлири билән хитай арисида «таҗавузчилиққа қарши өзара ярдәм бериш келишими» намида келишим имзалинип, америка һөкүмити давамлиқ хитайниң мудапиәлиниши үчүн әскирий, әшя вә башқа мунасивәтлик ярдәмләрни көрситидиған болди. Әнә шуниңдин кейин қисқа вақит өтүп, американиң бир қисим һәрбий қорал-ярақ, оқ-дорилири теһран арқилиқ оттура асиядин өтүп, уйғур дияриға елип келинди вә арқидин ичкири хитайға йәткүзүлди.

Американиң уйғур диярида консулхана қуруп паалийәтлирини елип бериши йәнә бир тәрәптин хитайниң сиясий еһтияҗиға маслашқан болуп, хитай америкаға тайинип, совет иттипақиниң уйғур дияридики сиясий, сода-иқтисадий тәсирлирини қоғлап чиқирип, бу җайни өз контроллуқиға елишқа урунғаниди. Хитай әнә шу нуқтидин американиң үрүмчидә консулхана ечишини тәләп қилди.

Доктор әркин әкрәмниң қаришичә, сталиндин йүз өригән шең шисәй 1942-йили күздин башлап, совет иттипақидин йүз өрүп, җаң кәйши һөкүмити тәрәпкә өтүшкә киришкән вә җу шавляң билән бирликтә җаң кәйшидин америка вә әнглийәниң тәсирини уйғур дияриға елип киришни, йәни консулхана қурушини тәләп қилған.

Җаң кәйши бу тәклипкә қошулуп, үрүмчидә америка вә әнглийәниң консулханиси ечиш билән американиң һәрбий-сиясий тәсириниң совет иттипақиниң арқа һойлиси болған бу районда пәйда болушини қолға кәлтүрүш арқилиқ, совет иттипақиниң уйғур дияридики тәсир күчини чәклимәкчи вә шу арқилиқ өз имтиязини қоғдимақчи болди.

1942-Йили 10-айниң 31-күни хитай һөкүмити рәсмий йосунда америка һөкүмитигә үрүмчидә консулхана ечиш тәклипни бәрди вә «әгәр америка һөкүмити уруш вақти үчүн шинҗаңда консулхана қуруш пиланини йолға қойса хитай һөкүмити қарши алиду» дәп билдүрди 1942-йили 12-айда хитай американиң консулхана ечишини тәстиқлиди вә 1943-йили апрелда үрүмчидә америка консулханиси қурулуп, 19-апрел күни биринчи консул сүпитидә едмонд клаб өз хизмитини башлиди. Қазақистандики туран университети профессори, американиң уйғур дияридики паалийәтлири һәққидә тәтқиқат қилған доктор абләт камалофниң ейтишичә, лекин американиң түп мәқсити хитайлар күткәндәк совет иттипақи билән дүшмәнлишиш әмәс, бәлки фашизмға қарши уруштики иттипақдашлиқни күчәйтиш болғачқа бу җайда совет иттипақиға қарши дүшмәнликни күчәйтиштин вә американиң бу зиддийәткә киришитин сақланған. Тунҗи консул едмон клуб вә американиң чоңчиңдики әлчилири гаус қатарлиқлар әнә шу нуқтидин вашингтонни агаһландуруп турғаниди.

Бәзи мутәхәссисләр әйни вақитта американиң үрүмчидики консулханисиниң мәқсити совет иттипақиниң арқа һойлисини назарәт қилиш дәп қариған, һәтта әйни вақитта москвадиму шундақ хаһиш болуп әндишә қилған. Лекин американиң түп мәқсити асияда япон фашизмини йоқитиш, совет иттипақини японға қарши урушқа әкириш, явропада натсистлар германийәсини йоқитип, натсистлар бесивалған хәлқләрниң азадлиқини қолға кәлтүрүш иди. Қисқиси, дуняда фашизм һөкүмранлиқини ахирлаштуруш иди. Үрүмчидики америка консулханиси вә американиң паалийити әнә шу истратегийәлик нишандин һәрикәт қилғаниди.
(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт