Yaponiyilik umimura ependining neziridiki qeshqerning qol - hünerwenchiliki

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013-05-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqer hétgah jamesi
Qeshqer hétgah jamesi
RFA/Qutluq

Yéqinda yaponiyilik tetqiqatchi umimura ependim özining "Qeshqerning xizmetchiler kochisi" namliq maqalisini élan qilghan. Aptorning maqaliside qeshqer shehirining tarixtiki dukanlargha tolghan kochiliri bilen hazirqi haliti sélishturulghan.

Aptor maqaliside, qeshqerning qedimdin tartip, dunya tarixigha qoshqan töhpisi,medeniyiti,qol - hünerwenchilik sen'iti bilen dunyagha meshhurliqini teswirlep,yawropaliq sayahetchilerning öz xatiriliride qaldurghan qeshqer toghrisidiki güzel eslimiler toghrisida toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:

"Qeshqer shehiri xitayning gherbidiki eng chong sheherlerdin biri. Qeshqerning tarixiy tolimu uzun bolghan tarim oymanliqidiki bostanliq sheher.Qeshqerning qol - hünerwenchiliki tereqqiy qilghan. Uyghur élining en'eniwi qol sana'iti qeshqerde köp bolghanliqtin,bu yer özining bu jehettiki alahidilikliri bilen köpligen chet'ellik sayahetchilerni özige jelip qilghan. 19 - Esirning axirliridin bashlap nurghunlighan yawropaliq sayahetchiler qeshqerge kélip, qeshqerning kishini heyran qalduridighan awat bazarlirini ziyaret qilishqan.Shu waqittiki yawropaliq sayahetchilerning qeshqer heqqide yézip qaldurghan sayahet xatirliride qeshqer shehiri mundaq xatirlen'gen: qeshqer shehirining merkizi bolghan héytgah meschitini merkez qilghan bazarning özidila besh yüz yetmish üch dukan bar.Bu dukanlarning 20% kiyim - kéchek,60% etir,sopun,10% un, gösh dukini,6.05% Nawayxana,4.9% Tömürchilik,4.2% Méwe - chiwe, baqqal dukanliri we undin bashqa zergerchilik,mozdozluq,bapkarchiliq,gilemchilik,satrachliq,chalghu - eswablargha a'it dukanlarmu köp, bu dukanlarning hemmisi her - künlüki muqim échilidu. Undin bashqa hepte bir qétim bolidighan chong bazarlarmu bar. Bu bazarlarda samsa, gösh, un, méwe, köktat we ayaq qatarliqlar sétilidu.Bu xildiki bazarda ikki yüzdin oshuq dukan bar. Asasliqi doppa, ayaq, ötükler köp sétilidu.Bazarda yaghachtin yasalghan a'ilige ishlitidighan turmush buyumliri,neqishlinip ishlen'gen güzel - sen'etlik nersilermu sétilidu. Undin bashqa at - ulaghlarni taqilash dukanlirimu bar. Qeshqerning restiliridiki dukanlar bir - biri bilen gireliship ketken bolup, bu restilerde mangsingiz özingizni huzur hés qilisiz."

Ilgiri köp qétim qeshqerge ziyaret we tetqiqat ishliri bilen barghan yaponiyilik tetqiqatchi yamaguchi qeshqer heqqide toxtilip mundaq dédi:

"Qeshqer tarixta özining yaratqan qol - hünerwenchilik sen'iti bile meshhur. Qeshqerning restiliri, dukanliri özining ser - xilliqi bilen köpligen sayahetchilerni jelip qilghan. Lékin,1990 - yillardin kéyin, köpligen yerler chéqilip özgertiwétildi."

Aptor maqalide tarixtiki meshhur qeshqer shehirining xitay kompartiyisining Uyghur élini ishghaliyet astigha alghandin kéyin, bu sheherde élip bérilghan özgirishler toghrisida toxtilip, bu heqte mundaq dégen:

"Qeshqerning bazarliri,restiliri 20 - esirning axiri,21 - esirning béshida özgirishke bashlap,zamaniwilishishqa qarap yüzlendi.Qeshqerning yüriki héytgah meschiti idi.Meschitning aldida chong meydan bar.Meschitning yan teripidiki tamgha ésilghan yüz yildin oshuq tarixqa ige bir süret bar.Sürette qeshqerdiki muzika,chalghu - eswab dukinidin bashqa pütkül dukanlar chüshürülgen. Bu nahayiti ghelite bir ish muzikigha hérismen, muzikini söyidighan Uyghur millitining hayatigha a'it bu sürette chaghu - eswab,muzika dukanlirining yoqluqi kishini ejeplendüridu. Yéqinda buyan qeshqerde bazarlar, restilerni chéqilip,yéngi qurulushlarni bina qilip, pütkül qeshqer shehiri özgertiwetti. Peqetla qismen jaylarla sayahetchilikke qollinish üchün saqlinip qaldi."

Maqalide qeshqerning güllen'gen qol - hünerwenchilik sana'itining Uyghur aptonom rayon qurulghandin kéyin, Uyghur élidiki türlük siyasiy jeryanlarda éghir zerbige uchrap Uyghur qol - hünerwenchilikining weyranchiliqqa duch kelgenliki bayan qilinip mundaq déyilgen:

"1955 - Yili,Uyghur aptonom rayoni quruldi. Shundin bashlap bu tupraqta xitay kompartiyisining siyasiti, qanuni resmiy yürgüzülüshke bashlidi. Qeshqerdiki xususiy igiliktiki qol - hünerwenchilik sana'iti, ilgiridiki xususiy karxanchiliqtin kolléktip igiliktiki karxanilargha özgertildi. Xitayda élip bérilghan medeniyet zor inqilabida qeshqerdiki barliq qol - hünerwenlerni birleshtürüp,namaz oqush ruxset qilinmay hökümet teripidin taqalghan meschitlerni kolléktip karxanilarning ishlepchiqirish orni qilghanliqi üchün nurghunlighan hünerwenler buninggha qarshi turdi. Bir qisimliri öz kespidin istipa bérip,yézilargha köchüp déhqanchiliq qilishqa bashlidi. Buning bilen qeshqer sheher ichidiki hünerwenlerning sani künidin - kün'ge azaydi. Meschitlerde kolléktiplashturulghan karxanilar mashiniliship turmush we déhqanchiliqta qollinidighan buyumlarni ishlepchirishqa bashlidi. Qeshqerdiki bu xil sana'et karxana tüzümi xélighiche dawamlashti.Bu xil tüzüm qeshqer shehirining ilgiriki awat restiliridiki qol - hünerwenchilik sana'itini bir mezgil weyran qiliwetti. Qeshqer shehiri özidiki bazarlar bilen etirapidiki yézilargha tutiship ketken. Sheher bilen yézilarning gireliship ketken bu awat bazarliridin kishiler qeshqerning qol - hünerwenchilik sana'itini toluq chüshinip yétileytti."

Hazir fransiyining parizh shehiride qedimqi güzel - sen'et buyumlirini kim artuq qilip sétish bazirida tijaret qiliwatqan Uyghur tijaretchi ehet hajim qeshqer shehirining ilgiriki menzirisini eslep ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet