Stalin "Gulagi" din xitay "Gulagi" ghiche

Muxbirimiz ümidwar
2018-05-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag" ning tarixi muzéyini ékskursiye qiliwatqanlar. 2015-Yili 3-öktebir.
Sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag" ning tarixi muzéyini ékskursiye qiliwatqanlar. 2015-Yili 3-öktebir.
AP

Ötken yilining ikkinchi yérimidin étibaren Uyghur diyarida xitay da'irilirining "Yépiq terbiyelesh merkizi", "Yighip terbiyelep özgertish lagéri" dégendek bir qanche xil namlarni qollinip, Uyghurlarni omumyüzlük tutup, mezkur her xil namlardiki "Lagérlar" gha mejburiy soliwélishi we bu lagérlarning ichide élip bériliwatqan, emma tashqi muhittin mexpiy tutuluwatqan qattiq teqiblesh chariliri xelq'ara jem'iyetke ashkarilinishqa bashlidi.

Buning bilen bir qisim gherb közetküchiliri we siyasiy analizchiliri Uyghur millitige qaritilghan bu xil jazalash tüsini alghan lagérlarni 20-esirning birinchi yérimidiki gitlér fashizmining yehudiylargha qaratqan "Yighiwélish lagérliri", sowét kommunist hakimiyitining rehbiri stalin dewride 30 yil etrapida yolgha qoyulghan dehshetlik jazalash lagérliri bolghan "Gulag" qa oxshatti.

Amérikiliq siyasiy analizchi jey nordlin'gér amérikida chiqidighan "Döletlik baha" dep atalghan mejmu'ede bir milyon etrapida Uyghur solan'ghanliqi ilgiri sürülüwatqan bu lagérlarni stalinning mustebit tüzümining guwahchisi bolghan "Gulag" qa oxshitip, uni "Xitaydiki yéngi gulag" dep atighan idi.

Shuninggha oxshashla mezkur lagérlarning mahiyitige qaritilip, analizchilar bu lagérlarni yene "Shinjangdiki musulmanlar gulagi" depmu atashti.

Roshenki, gherb siyasiy analizchiliri "Gulag", "Yighiwélish lagéri" atalghusini yéniklik bilen ishletken emes, belki ular nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy, milliy, diniy we medeniyet jehetlerdiki qattiq teqiblesh, nazaret, ayrimichiliq, rohi we meniwi jehetlerdiki qattiq bésim shuningdek rehimsizlerche siyasiy qalpaq kiydürülüp, ömürlük we uzun muddetlik türme jazalirigha höküm qilinishtek türlük ehwallarni natsistlarning we kommunizm sistémisining ashu tarixta insaniyetni eng éghir paji'elerge giriptar qilghan siyasiy, milliy, irqiy ayrimichiliqi we mustebit tüzümlirige neqil qilghan bolsa kérek.

Gulag rusche söz bolup, bu rusche "Lagérlarni bashqurush bash idarisi" dégen idare namining qisqartilmisidin ibaret.

Qazaqistandiki Uyghur tarixchisi we siyasetshunas "Uyghurlarning qedimdin hazirghiche bolghan tarixi" namliq kitabning aptori qehriman ghojamberdining éytishiche, gulag ötken esirning 20-30-yillirida sowét hakimiyitige qarshi we narazi bolghan, kommunistlar partiyesi we tüzümige nisbeten oxshimighan pikirlerge ige siyasetchiler, ziyaliylar we bashqa jem'iyetning her qatlimidiki kishilerni türlük möhlet bilen qamaq jazasigha mehkum qilip solaydighan emgek bilen özgertish jaza lagérliridin ibarettur. Mundaq sansizlighan lagérlar pütün sibiriye, qazaqistan we bashqa jaylargha jaylashqan. U sowét döletlik siyasiy qoghdash idarisi we kéyinrek ichki ishlar xelq komissariyati we kéyinki ichki ishlar ministirliqining bashqurushida bolghan.

Uning qarishiche, nöwette xitay saqchi we dölet amanliqini qoghdash da'irilirining Uyghur diyardiki Uyghurlarni, jümlidin ziyaliylar, edib-sha'irlar, sodigerler, hökümet xizmetchiliri, déhqan, adettiki awam puqra qatarliqlarni qariqoyuq tutqun qilip, "Terbiyelesh merkizi" nami astidiki yépiq yighiwélish orunlirigha solishi bilen stalin tüzümining 1930-yillardiki, bolupmu 1937-1938-yilliridiki "Chong tazilash herikiti" jeryanidiki tutqun qilish we jazalash hem ularni gulaglargha heydishi bilen köp jehetlerdin oxshiship kétidiken.

"Lékin ikki dewrdiki ikki hakimiyet, emma bir xil idé'ologiye, yeni kompartiye tüzümidiki bu sowét we xitay hökümranlirining jazalishida melum perq bar. U bolsimu hazirqi xitay da'iriliri bir milletni, yeni asasliqi Uyghurlarni, we qazaq qatarliq türkiy milletlerni jazalash nishani qilghan" deydu qehriman ghojamberdi.

Tarixi menbelerge qarighanda, 1918-yili lénin rehberlikidiki sowét hakimiyiti özining tunji "Gulag" orni, yeni emgek bilen özgertish lagérini qurghan. 1930-Yili, 25-aprél küni sowét ittipaqi dölet siyasiy qoghdash birleshme idarisi 130/63-nomurluq buyruq boyiche "Emgek bilen özgertish lagérliri idarisi" qurghan we shu yili 10-ayda buni bash idarige özgertip, "Gulag" dep atighan. Démek, ruschidiki "Gulag" atalghusi ene shu 1930-yilidin kéyin peyda bolghan. Gulag 1934-yilidin bashlap, sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissariyatigha qarashliq besh idarining biri bolghan. Bu waqitta emgek bilen özgertish lagérlirining sani we tutulghanlarmu zor derijide köpeygen idi.

Bu, stalinning 1928-1930-yilliri arisida kopiratsiyeleshtürüsh siyasiti yürgüzüp, baylar, yer-mülk igiliri we bu xil siyasetke narazi bolghanlar, özlirining pikirlirini otturigha qoyghanlarni tutqun qilishi bilen munasiwetlik idi. Gulagning eng kücheytilgen waqti 1937-1938-yilliridiki "Xelq düshmenlirini tazilash" nami astidiki stalin hakimiyitining bir qétimliq chong siyasiy tazilishigha toghra keldi.

Qazaqistandiki Uyghur ziyaliysi, proféssor rabik ismayilof ependining éytishiche, stalinning 1937-1938-yilliridiki siyasiy zerbe bérish herikitide sowét ittipaqining ataqliq dölet we partiye rehberliri, herbiy qomandanlardin marashal, générallar we nechche yüzligen yuqiri -ottura derijilik komandirlar, dangliq yazghuchilar, sen'etkarlar, alimlar we bashqilar tutqun qilinip öltürülgen, öltürülmigenler bolsa sibiriyediki gulag lagérlirigha heydelgen. Bu insaniyet tarixidiki eng dehshetlik bir siyasiy tazilash hésablinatti. Uyghurlarmu ene shu qatardin orun alghan.

Emma 1937-1938-yilliridiki tazilashta qanchilik ademning gulagqa heydelgenliki we qanchilik ademning öltürülgenliki heqqide éniq melumat yoq. Biraq rusiye tarixchisi w. Zémskowning qeyt qilishiche, eng dehshetlik tazilash 1937-1938-yilliri bolghan bolup, 1 milyon300 ming adem ziyankeshlikke uchrighan.

(Dwami bar)

Toluq bet