“уйғурларниң 11-сентәбир вәқәсиниң зиянкәшликигә учриғучилири икәнлики йәниму көп тонутулуши керәк”

Мухбиримиз ирадә
2022.09.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“уйғурларниң 11-сентәбир вәқәсиниң зиянкәшликигә учриғучилири икәнлики йәниму көп тонутулуши керәк” 2002-Йили 11-сентәбир күни террорчиларниң ню йорк шәһиридики дуня сода мәркизи қош бинасиға йолучилар айропилани билән һуҗум қилған көрүнүши.
AP

11-Сентәбир террорлуқ һуҗуми йүз бәргинигә 21 йил толған хатирә мәзгилидә бу террорлуқ һуҗуминиң көрүнмәс қурбанлири болған уйғурларниң вәзийитиниң диққәт қозғиши керәклики йәнә бир қетим тәкитләнди. Американиң шундақла дуняниң тарихида бир бурулуш һасил қилған 11-сентәбир вәқәси хитай һөкүмити үчүн уйғурларни террорлуққа бағлап туруп бастуридиған пурсәт яритип бәргәниди. Шуңа уйғур тәшкилатлири һәр йили 11-сентәбир күнидә уйғур мәсилисини хәлқараниң сәмигә селишни тәкитләп кәлмәктә.

Хитай һөкүмити бундин 21 йил аввал йәни 2001-йили 11-сентәбир күни америкадики қошмақ тиҗарәт бинасиға террорлуқ һуҗуми йүз бәргәндә дәрһал өзлирини “террорлуқниң қурбани” дәп елан қилған. Әйни чағда хитай һөкүмитиниң америкаға аталмиш “шәрқий түркистан ислам һәрикити” һәққидә тохтимай әрз сунуши билән сабиқ җорҗ бош һөкүмити мәвҗутлуқи талаш-тартиш қозғап кәлгән бу тәшкилатни “террорлуқ тәшкилат” дәп атиғаниди.

Америкадики тонулған хитай ишлири мутәхәсиси гордон ча ң радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң әйни чағда дунядики ортақ террорлуққа қарши көрәш кәйпиятидин пайдиланғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “11-сентәбир вәқәсидин кейин дуня тероризимға қарши бир-бири билән зич уюшти. Хитай мана буни пурсәт дәп билип, уйғурларни дәрһал террорист дәп көрситип дуняниң қоллишиға еришмәкчи болди. Әпсуски, сабиқ президент җорҗ. В. Бушму буни тохтатмай, уйғурларни хата һалда гувантанамоға қойди. Миң әпсус”.

Чәтәлләрдики уйғур аммиви тәшкилатлири болса мана бу вәқәни хитай һөкүмитиниң уйғурларға “террорлуққа қарши туруш” нами астида зиянкәшлик қилишиниң башлиниши, дәп қарайду вә 11-сентәбир вәқәсиниң зиянкәшликигә учриғучиларниң кәң уйғур хәлқи икәнликини илгири сүриду.

Хитай һөкүмити 11-сентәбир вәқәсидин буян уйғур елидә “террорлуққа қарши туруш”, “үч хил күчләргә зәрбә бериш”, “радикаллиқни йоқитиш”, “100 күнлүк зәрбә бериш” дегән намлар астида бастурушни күчәйткән. 2017-Йилиға кәлгәндә болса бу бастуруш һәрикитини кәң көләмлик тутқун һәрикитигә айландуруп, милйонлиған уйғурни лагерларға қамиған вә мәҗбурий ғайиб қиливәткән.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, дуня уйғур қурултийи муавин рәиси, доктор әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, америка қатарлиқ ғәрб әллири кейин уйғурларниң терорчи әмәсликини, хитай һөкүмитиниң терорлуққа қарши урушни пәқәт өз мәқсити үчүнла қоллиниватқанлиқини кейин чүшинип йәткән.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзгән вәһшийликлири тәкшүрүп дәлилләнгәндин кейин дәсләптә 2020-йили өктәбирдә америка һөкүмити “шәрқий түркистан ислам һәрикити” тәшкилатиниң американиң террорлуқ тәшкилатлар тизимликидин өчүрүветилгәнликини җакарлиди. Арқидин 2021-йили хитайниң уйғурларға қиливатқан зулумини “ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт” дәп бекиткән иди. Кейин охшаш қарар канада, әнглийә, голландийә, чех қатарлиқ дөләтләр парламентлири тәрипидинму қобул қилинған.

Йеқинда бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комиссари ишханиси мәхсус доклатида хитай һөкүмитиниң уйғур елидики һәрикәтлирини “террорлуққа қарши туруш” һәрикити дәп атишиниң пут тирәп туралмайдиғанлиқини әскәрткән вә: “һөкүмәтниң ш ‍у ‍а р да 2017-йилдин 2019-йилғичә вә униңдин кейин йолға қойған террорлуқ вә ашқунлуққа қарши туруш һәрикити хәлқара җинайи ишлар қануни нуқтисидинму әндишә қозғайду, қанун вә сиясәткә асасән уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләргә қаритилған халиғанчә тутқун вә кәмситиш характерлик тутқун қилиш, шәхс вә коллектип сүпитидә негизлик һәқ-һоқуқлиридин чәкләш вә униңдин мәһрум қилиш хәлқара җинайәт, болупму инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мумкин” дәп көрсәткән. Мәзкур доклат билән хәлқарада хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан “террорлуқ” әйибләшлириниң орунсизлиқи йәниму илгирилигән һалда испатланди.

Гордон чаң әпәнди сөзидә, “муһим болғини америка һөкүмити хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан җинайәтлиригә қарши һәрикәткә өтүши керәк” дәп тәкитлиди.

У мундақ деди: “муһим болғини, америка һөкүмити һазир хитайниң мәқситини тонуп йәтти. Униң ирқий қирғинчилиқ қиливатқанлиқини билди. Шуңа америка һөкүмити вә башқа һөкүмәтләр чоқум хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә башқиларға қаритиватқан ирқий қирғинчилиқи вә инсанийәткә қарши җинайитини тохтитиш үчүн йәниму көп һәрикәт қилиши керәк. Бу, дуняниң виҗдани, у йәрдә болуватқан ишларға йол қоймаслиқ керәк. Биз чоқум ирқий қирғинчилиққа қарши туруш хитабнамисиға асасән мәсулийитимизни ада қилишимиз керәк”.

Америка қатарлиқ ғәрб демократик әллири вә б д т доклатлирида хитай һөкүмитиниң 11-синтәбир вәқәсидин кейинки терорлуққа қарши уруштин пайдилинип уйғурларға зәрбә бәргәнликини ениқ шәрһилигән болсиму хитай һөкүмитиниң бу оюнидин асанлиқчә ваз кәчмәйдиғанлиқи мәлум болмақта.

Чүнки хитай һөкүмитиниң авази болған “йәршари вақти гезити” ниң сабиқ муһәррири, һазирқи тәклиплик обзорчиси ху шиҗин 11-синтәбир вәқәсиниң 21 йиллиқ хатирә күнидики тивиттер учурида охшашла уйғурларни террорлуқ билән әйибләп: “бундин 21 йил аввал хитай һөкүмити 11-сентәбир террорлуқ һуҗумини әйибләп ениқ мәйданини билдүргәниди. Бирақ америка изчил шинҗаңдики террор күчлиригә қарита қоллаш позитсийәсидә болуп кәлди. яхшилиққа яманлиқ қилди” дәп язған.

Әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғурларни террорлуқ билән әйибләштин асанлиқчә ваз кәчмәйдикән. Чүнки хәлқарада “террорчиларни җазалаш” яки “террорчиларни тәрбийәләштин өткүзүш” дегәнләр қанунлуқ дәп қобул қилинидиған болғачқа хитай һөкүмити уйғурларни террорлуққа бағлап туруп йоқитиштин асанлиқчә үмидини үзмәйдикән.

Диққәт қозғайдиғини, хитай һөкүмити вә униң ху шиҗингә охшаш авазлири уйғурларни террорлуқ билән әйиблисиму, ху шиҗинниң тивиттер учури күчлүк қаршилиққа дуч кәлгән. Нурғун кишиләр ху шиҗинға “әң чоң террорист хитай компартийәси”, “шинҗаңдики террорлуқ күчләр дегән дәл шу җаза лагерлирини йолға қойғанлар”, “русийәниң украинадики һәрикити алаһидә һәрикәт әмәс болғинидәк, ши җинпиңниң шинҗаңда қилғанлириму террорлуққа қарши һәрикәт әмәс”, “хитай пакистандики террорчиларниң әң чоң қоллиғучиси” дегәндәк йүзлигән инкаслар билән қаршилиқ билдүргән.

Әркин әкрәм әпәнди сөзидә хәлқарада хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан әйибләшлириниң һәқиқий йүзини көрүп йетиватқанлар көпәйгәнликини, әмма шундақтиму һәрхил доклатлар, паалийәтләр, илмий тәтқиқатлар арқилиқ уйғурларниң тероризим билән алақиси йоқлиғини техиму кәң дуняға ашкарилаш зөрүрлүкини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.