“Uyghurlarning 11-séntebir weqesining ziyankeshlikige uchrighuchiliri ikenliki yenimu köp tonutulushi kérek”

Muxbirimiz irade
2022.09.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Uyghurlarning 11-séntebir weqesining ziyankeshlikige uchrighuchiliri ikenliki yenimu köp tonutulushi kérek” 2002-Yili 11-séntebir küni térrorchilarning nyu york shehiridiki dunya soda merkizi qosh binasigha yoluchilar ayropilani bilen hujum qilghan körünüshi.
AP

11-Séntebir térrorluq hujumi yüz berginige 21 yil tolghan xatire mezgilide bu térrorluq hujumining körünmes qurbanliri bolghan Uyghurlarning weziyitining diqqet qozghishi kérekliki yene bir qétim tekitlendi. Amérikaning shundaqla dunyaning tarixida bir burulush hasil qilghan 11-séntebir weqesi xitay hökümiti üchün Uyghurlarni térrorluqqa baghlap turup basturidighan purset yaritip bergenidi. Shunga Uyghur teshkilatliri her yili 11-séntebir künide Uyghur mesilisini xelq'araning semige sélishni tekitlep kelmekte.

Xitay hökümiti bundin 21 yil awwal yeni 2001-yili 11-séntebir küni amérikadiki qoshmaq tijaret binasigha térrorluq hujumi yüz bergende derhal özlirini “Térrorluqning qurbani” dep élan qilghan. Eyni chaghda xitay hökümitining amérikagha atalmish “Sherqiy türkistan islam herikiti” heqqide toxtimay erz sunushi bilen sabiq jorj bosh hökümiti mewjutluqi talash-tartish qozghap kelgen bu teshkilatni “Térrorluq teshkilat” dep atighanidi.

Amérikadiki tonulghan xitay ishliri mutexesisi gordon cha ng radiyomizgha qilghan sözide xitay hökümitining eyni chaghda dunyadiki ortaq térrorluqqa qarshi köresh keypiyatidin paydilan'ghanliqini bildürdi. U mundaq dédi: “11-Séntebir weqesidin kéyin dunya térorizimgha qarshi bir-biri bilen zich uyushti. Xitay mana buni purset dep bilip, Uyghurlarni derhal térrorist dep körsitip dunyaning qollishigha érishmekchi boldi. Epsuski, sabiq prézidént jorj. W. Bushmu buni toxtatmay, Uyghurlarni xata halda guwantanamogha qoydi. Ming epsus”.

Chet'ellerdiki Uyghur ammiwi teshkilatliri bolsa mana bu weqeni xitay hökümitining Uyghurlargha “Térrorluqqa qarshi turush” nami astida ziyankeshlik qilishining bashlinishi, dep qaraydu we 11-séntebir weqesining ziyankeshlikige uchrighuchilarning keng Uyghur xelqi ikenlikini ilgiri süridu.

Xitay hökümiti 11-séntebir weqesidin buyan Uyghur élide “Térrorluqqa qarshi turush”, “Üch xil küchlerge zerbe bérish”, “Radikalliqni yoqitish”, “100 Künlük zerbe bérish” dégen namlar astida basturushni kücheytken. 2017-Yiligha kelgende bolsa bu basturush herikitini keng kölemlik tutqun herikitige aylandurup, milyonlighan Uyghurni lagérlargha qamighan we mejburiy ghayib qiliwetken.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi, dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi, doktor erkin ekrem ependining bildürüshiche, amérika qatarliq gherb elliri kéyin Uyghurlarning térorchi emeslikini, xitay hökümitining térorluqqa qarshi urushni peqet öz meqsiti üchünla qolliniwatqanliqini kéyin chüshinip yetken.

Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzgen wehshiylikliri tekshürüp delillen'gendin kéyin deslepte 2020-yili öktebirde amérika hökümiti “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatining amérikaning térrorluq teshkilatlar tizimlikidin öchürüwétilgenlikini jakarlidi. Arqidin 2021-yili xitayning Uyghurlargha qiliwatqan zulumini “Irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet” dep békitken idi. Kéyin oxshash qarar kanada, en'gliye, gollandiye, chéx qatarliq döletler parlaméntliri teripidinmu qobul qilin'ghan.

Yéqinda birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi mexsus doklatida xitay hökümitining Uyghur élidiki heriketlirini “Térrorluqqa qarshi turush” herikiti dep atishining put tirep turalmaydighanliqini eskertken we: “Hökümetning sh ‍u ‍a r da 2017-yildin 2019-yilghiche we uningdin kéyin yolgha qoyghan térrorluq we ashqunluqqa qarshi turush herikiti xelq'ara jinayi ishlar qanuni nuqtisidinmu endishe qozghaydu, qanun we siyasetke asasen Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerge qaritilghan xalighanche tutqun we kemsitish xaraktérlik tutqun qilish, shexs we kolléktip süpitide négizlik heq-hoquqliridin cheklesh we uningdin mehrum qilish xelq'ara jinayet, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet teshkil qilishi mumkin” dep körsetken. Mezkur doklat bilen xelq'arada xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan “Térrorluq” eyibleshlirining orunsizliqi yenimu ilgiriligen halda ispatlandi.

Gordon chang ependi sözide, “Muhim bolghini amérika hökümiti xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan jinayetlirige qarshi heriketke ötüshi kérek” dep tekitlidi.

U mundaq dédi: “Muhim bolghini, amérika hökümiti hazir xitayning meqsitini tonup yetti. Uning irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqini bildi. Shunga amérika hökümiti we bashqa hökümetler choqum xitay hökümitining Uyghurlar we bashqilargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqi we insaniyetke qarshi jinayitini toxtitish üchün yenimu köp heriket qilishi kérek. Bu, dunyaning wijdani, u yerde boluwatqan ishlargha yol qoymasliq kérek. Biz choqum irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush xitabnamisigha asasen mes'uliyitimizni ada qilishimiz kérek”.

Amérika qatarliq gherb démokratik elliri we b d t doklatlirida xitay hökümitining 11-sintebir weqesidin kéyinki térorluqqa qarshi urushtin paydilinip Uyghurlargha zerbe bergenlikini éniq sherhiligen bolsimu xitay hökümitining bu oyunidin asanliqche waz kechmeydighanliqi melum bolmaqta.

Chünki xitay hökümitining awazi bolghan “Yershari waqti géziti” ning sabiq muherriri, hazirqi tekliplik obzorchisi xu shijin 11-sintebir weqesining 21 yilliq xatire künidiki tiwittér uchurida oxshashla Uyghurlarni térrorluq bilen eyiblep: “Bundin 21 yil awwal xitay hökümiti 11-séntebir térrorluq hujumini eyiblep éniq meydanini bildürgenidi. Biraq amérika izchil shinjangdiki térror küchlirige qarita qollash pozitsiyeside bolup keldi. Yaxshiliqqa yamanliq qildi” dep yazghan.

Erkin ekrem ependining qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlarni térrorluq bilen eyibleshtin asanliqche waz kechmeydiken. Chünki xelq'arada “Térrorchilarni jazalash” yaki “Térrorchilarni terbiyeleshtin ötküzüsh” dégenler qanunluq dep qobul qilinidighan bolghachqa xitay hökümiti Uyghurlarni térrorluqqa baghlap turup yoqitishtin asanliqche ümidini üzmeydiken.

Diqqet qozghaydighini, xitay hökümiti we uning xu shijin'ge oxshash awazliri Uyghurlarni térrorluq bilen eyiblisimu, xu shijinning tiwittér uchuri küchlük qarshiliqqa duch kelgen. Nurghun kishiler xu shijin'gha “Eng chong térrorist xitay kompartiyesi”, “Shinjangdiki térrorluq küchler dégen del shu jaza lagérlirini yolgha qoyghanlar”, “Rusiyening ukra'inadiki herikiti alahide heriket emes bolghinidek, shi jinpingning shinjangda qilghanlirimu térrorluqqa qarshi heriket emes”, “Xitay pakistandiki térrorchilarning eng chong qollighuchisi” dégendek yüzligen inkaslar bilen qarshiliq bildürgen.

Erkin ekrem ependi sözide xelq'arada xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan eyibleshlirining heqiqiy yüzini körüp yétiwatqanlar köpeygenlikini, emma shundaqtimu herxil doklatlar, pa'aliyetler, ilmiy tetqiqatlar arqiliq Uyghurlarning térorizim bilen alaqisi yoqlighini téximu keng dunyagha ashkarilash zörürlükini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.