Көзәткүчиләр: «22 дөләт ортақ баянат арқилиқ хитайға уйғурларға қилған зулуминиң сорақсиз қалмайдиғанлиқини билдүрүп қойди»

Мухбиримиз ирадә
2019-07-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Б д т бәлгиси чүшүрүлгән сәһнә арқа көрүнүши. Б д т баш штаби. 2013-Йили 3-сентәбир.
Б д т бәлгиси чүшүрүлгән сәһнә арқа көрүнүши. Б д т баш штаби. 2013-Йили 3-сентәбир.
AP Photo/Bebeto Matthews

Хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йиллардин бери уйғурларниң миллий вә дини һоқуқлирини чәкләшни асас қилған юқири бесимлиқ сиясәт йүргүзүп кәлгәнлики вә 2016-йилиниң ахиридин башлап уйғур елидә зор көләмлик тутқун һәрикитини йолға қоюп, 2 милйон әтрапида адәмни лагерларға қамиғанлиқи мәлум.

Илгири натсистлар қатарлиқлар йолға қойған «кәлмәскә кәтти» дәп қариливатқан лагер түзүминиң 21-әсиргә кәлгәндә хитай һөкүмити тәрипидин уйғур елидә йолға қоюлуватқанлиқи чәтәлләрдики уйғур вә қазақ җамаити, кишилик һоқуқ паалийәтчилири вә органлири, хәлқаралиқ ахбаратлар вә тәтқиқатчиларниң зор күч чиқириши билән дуняға ашкариланғандин кейин хитай һөкүмити дәрһал әслидики лагерни инкар қилиш тактикисини өзгәртип, уни қандақтур «меңиси радикаллиқ билән юқумланған кишиләрни қутқузуп, тәрбийәләп җәмийәткә қайтидин ярамлиқ қилип чиқиришни мәқсәт қилинған» тәрбийәләш мәркәзлири икәнликини зор күч билән тәшвиқ қилди. Ахбаратларда санақсиз тәшвиқат филимлирини тарқатти, нурғун дөләт дипломатлирини, мухбирлирини аталмиш тәрбийә мәркәзлиригә зиярәткә орунлаштурди, б д т дики алақидар йиғинларда тәшвиқ қилди, қошумчә паалийәтләрни уюштурди. Қисқиси, хитай һөкүмити лагерларни ақлаш тәшвиқат һәрикити үчүн зор дәриҗидә күч вә мәбләғ аҗратти.

Бирақ, 10-июл күни, б д т қармиқидики 22 әза дөләт бирләшмә баянат арқилиқ хитайниң дуняни алдиялмайдиғанлиқини җакарлиди. Бу дөләтләр баянатида хитай һөкүмитини уйғур елидики уйғур қатарлиқ мусулман милләтләргә қаратқан назарәт вә тәқибләшни вә шундақла зор көләмлик тутқунни дәрһал тохтитишқа, б д т вә башқа мустәқил тәкшүргүчиләрниң районда һәқиқий йосунда тосалғусиз тәкшүрүш елип беришиға йол қоюшқа чақирди. юқиридики бу дөләтләр йәнә кишилик һоқуқ алий комиссариниң кишилик һоқуқ кеңишидә уйғур елидики вәзийәтниң тәрәққияти һәққидә давамлиқ мәлумат берип турушини тәләп қилди.

Юқиридики бу чақириқ хәлқарадики кишилик һоқуқ қоғдиғучи органлар вә шәхсләр шундақла уйғурларниң зор алқишиға еришти. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон 11-июл күни радийомизниң зияритини қобул қилип: «дуня хитайға толиму әһмийәтлик бир сигнал бәрди» деди. Софи ричардсон мундақ деди: «22 дөләт бу бирләшмә баянат арқилиқ хитайға наһайити күчлүк сигнал бәрди. Йәни, улар хитайға биз бу мәсилигә диққәт қилимиз, буни сүрүштүримиз. Сән һәргиз бир милйон кишини солап қоюп, буниңдин сорақсиз қутулалмайсән. Биз сениң рәһбәрлириңниң сөзигә яки бу йәрдики қошумчә тәшвиқат паалийәтлириңгә вә алдин орунлаштурулған зиярәтлириңгә ишәнмәймиз. Биз қачан райондики мәсилә аяғлашмиғучә, униң сориқини қилишни давамлаштуримиз, дегән сигнални бәрди»

Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса әпәнди болса буни «юқиридики дөләтләрниң уйғур мәсилисигә бериватқан йүксәк әһмийитиниң нәтиҗиси», дәп көрсәтти.

Хитайниң уйғур елидики бастурушиға қарши баянат елан қилған 22 дөләт болса австралийә, авистрйә, белгийә, канада, данийә, естонийә, финландийә, фирансийә, германийә, исландийә, иреландийә, латвийә, литва, лиюксембург, голландийә, йеңи зеландийә, норвегийә, испанийә, шиветсийә, шиветсарийә, әнглийә вә японийәдин ибарәт. Софи ханимниң қаришичә, хитай һөкүмити үчүн бу чақириқ бир «күтүлмигән әһвал» болған. Софи ричардсон ханим бу һәқтә мундақ дәйду: «хитай бу мәсилидә чотни хата соқти. Чүнки һәр 4 йилда бир қетим б д т ға әза дөләтләрниң кишилик һоқуқ вәзийитигә қарап чиқиш йиғини болиду. Хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитигә қарап чиқиш йиғини өткән 11-айда болғаниди. Мәнчә хитай һөкүмити биз шу йиғиннила өткүзүвалсақ, бизгә башқа тәнқид кәлмәйду, келәр қетимлиқ йиғин кәлгүчә болған 4 йил арида қилидиғинимизни қиливалимиз, дәп ойлиған. Йәни, улар бу кишилик һоқуқ кеңишидә бундақ бир баянат чиқишини ойлапму бақмиған. Бирақ, юқиридики дөләтләр болса бу бирләшмә баянат арқилиқ биз һәр вақит сени көзитимиз, халиғиниңни қилишиңға йол қоймаймиз, деди. Йәнә бир җәһәттин алғанда йеқиндин буян хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ кеңишигә тәсир көрситиш арқилиқ бу органниң нормлириға хилап ишларни қилип, уни паләч һалға чүшүрүп қоюватқанлиқидәк әһвалларни көргән идуқ. Мениңчә бу ортақ баянатни бериштики йәнә бир сәвәб болса, хитайға бу органниң җиддий бир органлиқини вә хитай һөкүмитиниң уни аҗизлаштурушиға йол қоймайдиғанлиқини көрситип қоюштин ибарәт, дәп қараймән»

22 Дөләтниң хитайни әйибләп баянат елан қилиши хәлқара ахбаратлардиму зор инкас қозғиди. Бу һәқтә CNN телевизийәси, BBC радийо-телевизийә ширкити, әл җәзирә қанили қатарлиқ медиялар бирдәк хәвәр бәрди. Хәвәрләрдә, буниң зор бир нәтиҗә икәнлики тәкитлиниш билән биргә йәнә, мусулманларға қилиниватқан бу зулумға қарши аваз чиқарған дөләтләр ичидә бирму мусулман дөлити йоқлуқи болса тилға елинған вә мулаһизә қилинған муһим бир тема болди.

Долқун әйса әпәндиму радийомизға қилған сөзидә: «уйғурларниң бундақ еғир зәрбигә учришидики муһим амилларниң бири уларниң мусулман болғанлиқида икәнликини нәзәрдә тутқанда юқиридики бу дөләтләр қатаридин бирму мусулман дөлитиниң орун алмаслиқи толиму әпсуслинарлиқ,» дәп көрсәтти.

Әл җәзирә қанили бу һәқтики хәвиридә америкидики тонулған кишилик һоқуқ адвокати арсалан ифтихарни зиярәт қилған. Арсалан ифтихар сөзидә юқиридики 22 дөләттә бирму мусулман дөлити йоқлуқини әпсуслиниш ичидә әскәртип, «уйғурларниң мәсилисидин қариғанда дунядики бу мусулман дөләтлири әхлақий җәһәттин гумран болғанлиқини көрүвалалаймиз» деди.

Софи ричардсон болса бу һәқтә тохтилип юқиридики бу ортақ чақириқниң һеч болмиғанда түркийә вә малайсия қатарлиқ дөләтләргә илһам болушини үмид қилидиғанлиқини билдүрди. Софи ханим мундақ деди: «мән бу чақириқни башқа дөләтләргә бир илһам болиду, дәп қараймән вә биз шундақ болуши үчүн түркийә вә малайсия қатарлиқ дөләт һөкүмәтлиригә давамлиқ хизмәт ишләймиз. Чүнки түркийә һөкүмити илгири бу һәқтә наһайити күчлүк бир баянат бәргән. Малайсиядики бир қисим парламент әзалири вә органларму шундақ. Демәк, бу дөләтләрдә мәлум асас бар. Мән бу баянат арқилиқ йәнә бир қанчә дөләтниң бу ортақ баянатқа қошулиду, дәп қараймән»

Хитайниң уйғур елидә йолға қойған һәр түрлүк бастуруш сиясәтлиригә қарита 2016-йили март ейида, америка башчилиқидики 12 дөләт имзасидики бир ортақ баянат елан қилинған иди. Әмма америка өткән йили кишилик һоқуқ кеңишидин чекинип чиққанлиқи үчүн бу қетимлиқ баянатта орун алмиған.

Хитай һөкүмити болса юқиридики бу ортақ баянатқа қаттиқ нарази болған. Хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаң пәйшәнбә күни сөз қилип «хитай һөкүмити бу баянатта орун алған 22 дөләткә қаттиқ наразилиқ билдүриду. Улар пакитни көрмәскә салди, кишилик һоқуқ мәсилисини сиясийлаштурди вә хитайниң ички ишиға арилашти» дегәнләрни илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт