Analizchilar: "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" Uyghurlarning siyasiy hayatining dewr bölgüch nuqtisidur (2)

Muxbirimiz jewlan
2021-07-12
Share
urumchi-weqesi-5-iyul-namayish.jpg "5-Iyul ürümchi weqesi" din ikki kün kéyin, erliri we qérindashlirining iz-dérikini bilelmigen Uyghur ayallar chet'ellik muxbirlargha nale qilmaqta. 2009-Yili 7-iyul, ürümchi.
AP

Analizchilarning qarishiche, "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" xitay hökümitining Uyghurlarni yoqitish iradisining shekillinishige türtke bolghan chong weqe bolup, xitayning 2017-yildin béri keng-kölemlik élip bériwatqan bu irqiy qirghinchiliqini we bu jinayetning dawamlishish sewebini ashu weqege baghlashqa bolidiken.

Xitay kompartiyesi "11-Sintebir weqesi" din kéyin Uyghurlargha térrorluq qalpiqi kiydürüp yoqitishqa urunup kelgen. Bezi tehlilchilerning éytqinidek, "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" xitay hökümiti teripidin pilanlan'ghan süyiqest bolsun yaki xitay hökümitining xataliqi tüpeylidin meydan'gha kelgen paji'e bolsun, omumen xitay hökümitini qattiq chöchütken. Shuningdin kéyin xitay hökümiti Uyghurlarni sistémiliq basturush we qirghin qilishning uzaq muddetlik pilanini tüzgen. Wang léchüenni ishtin boshitip, uning ornigha nisbeten "Islahatchi we yéngiliqchi" jang chünshiyenni qoyup, bir nechche yil bixutlashturush siyasiti yolgha qoyup teyyarliqlarni püttürgendin kéyin, 2016-yili tibet aptonom rayonining partkom sékritari chén chüen'goni yötkep kélip, irqiy qirghinchilq siyasitini resmiy ijra qilishni bashlighan.

Weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" din kéyin "Shinjang xizmiti yighini" échilishining aldida xitayning millet-din ishliri mutexessislirining xitay hökümitige "Uyghurlarning radikal islam eqidisini, kimlik éngini, medeniyiti we tilini yoqitish we suslashturush" teklipi bergenlikini bildürdi.

Analizchilarning qarishiche, xitay gerche Uyghur aptonom rayoni qurulghandin buyan "Milletler ittipaqliqi" siyasitini teshwiq qilip kelgen bolsimu, xitay milletchilikidin, yeni hökümran millet idiyesidin esla waz kechmigen iken. Meyli xitay milletchi partiyesi (gomindang) bolsun, yaki xitay kompartiyesi bolsun, bashqa milletlerni ézish we assimilatsiye qilish siyasitini dawamlashturup kelgen. Siyasiy közetchi ilshat hesen ependi bu nuqtini tekitlep mundaq dédi: "5-Iyuldiki qirghinchiliq weqesi bir tereptin xitayning Uyghurlarni düshmen körüsh we yoqitish iradisining neqeder küchlük ikenlikini körsetse, yene bir tereptin, xitayning mustemlikichilik, qirghinchiliq mahiyitini xelq'aragha ashkarilap berdi. Bu nuqtidin éytqandimu, bu weqe Uyghur tarixidiki dewr bölgüch qarshiliq herikiti hésablinidu".

Ilshat hesen ependi yene 2009-yili 5-iyul bashlan'ghan qarshiliq herikiti we xitaylarning öch élish xaraktérlik qirghinchiliqining Uyghurlar köplep basturulghan we öltürülgen weqeler ichide tunji qétim xelq'aragha bir qeder toluq ashkarilan'ghan weqe ikenlikini, bu jehette xelq'araliq muxbirlar, Uyghur pida'iyliri we taratqularning chong rol oynighanliqini bildürdi.

Asiye Uyghur xanim "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" yüz bergendin kéyin, 2010-yil 5-ayda échilghan "Shinjang xizmet yighini" da xitay hökümitining Uyghurlarning zulmetlik teqdirini belgileydighan bir qatar basturush siyasetliri we toluq assimilatsiye qilish tedbirlirini yolgha qoyghanliqini bayan qildi. Asiye Uyghur xanim bu siyasetlerning emeliyette irqiy qirghinchiliqning keng-kölemlik bashlinishigha asas sélip bergenlikini bildürüp mundaq dédi: "Bu siyasetlerning aqiwiti Uyghurlarni tüp yiltizidin yoqitish we irqiy qirghinchiliqtin ibaret boldi, xalas".

Ilshat hesen ependining bildürüshiche, "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning bashlinishigha seweb bolghan "Shawgu'en weqesi" we 5-iyuldin kéyinmu dawamlashqan bir qatar paji'elik weqelerni nezerge alghanda, bu qirghinchiliqni peqet 5-iyulghila merkezleshtürüp qoyghili bolmaydu. Belki bu weqeler xitay hökümitining uzundin béri dawamlashqan tengsiz milliy siyasiti, heddidin ashqan xitay milletchiliki, iqtisadiy tereqqiyatni bahane qilip élip barghan bulang-talangchiliqi, bashqa milletlerni qul qilish, assimilatsiye qilish gherizining ashkara otturigha chiqishi qatarliq bir qatar ijtima'iy kirzislarning partlap chiqishi hésablinidiken.

Ötken 12 yilda dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurlar "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" da ziyankeshlikke uchrighuchilarni xatirilesh, ötmüshtiki qanliq tarixni eslesh, xitayning jinayitini dawamliq tartip chiqish arqiliq adalet we heqqaniyet üchün küresh qilish, xitaydin hésab élish iradisini namayen qilip kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet