«5-Июл үрүмчи қирғинчилиқи» ниң 10 йиллиқ хатирисидә (2)

Мухбиримиз меһрибан
2019-07-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
5-Июл намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай әскәрлири. 2009-Йили 6-июл.
5-Июл намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай әскәрлири. 2009-Йили 6-июл.
AP

7-Айниң 5-күни үрүмчидә уйғурларниң наразилиқ намайиши йүз бәргәндин кейин, хитай даирилири 5-июл күни кечисидин башлап үрүмчидә һәрбий һаләт йүргүзүлгәнликини елан қилди. Даириләр вәқә һәққидики хәвәрләрни қамал қилған болсиму, әмма даириләрниң 5-июл кечидин башлап, қораллиқ сақчи вә әскәрләрни ишқа селип намайишқа қатнашқанларни тутқун қилиши һәмдә қанлиқ бастуруш елип барғанлиқи һәққидики дәсләпки мәлуматлар 5-июл күниниң өзидә радийомиз уйғур бөлүми вә башқа хәлқарадики чоң таратқулар тәрипидин ашкариланған иди.

Әйни чағдики уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкри 7-айниң 6-күни сәһәрдә телевизийә нутқи елан қилип, вәқәниң 26-июн шавгуәндә йүз бәргән қанлиқ вәқә сәвәбидин келип чиққанлиқини етирап қилған. Әмма у бу вәқәни рабийә қадир башчилиқидики дуня уйғур қурултийиниң шавгуән вәқәсидин пайдилинип, вәтән ичидики уйғурларға қутратқулуқ қилғанлиқи сәвәбидин болған дегән һәмдә дуня уйғур қурултийи вә чәтәлләрдики тәшкилатларға һуҗум қилған. Нурбәкри йәнә үрүмчи ғулҗа, қәшқәр қатарлиқ шәһәрләрдә һәрбий һаләт йүргүзүлгәнликини, вәқәниң кеңийип кетишиниң алдини елиш керәкликини тәкитлигән. 

Хитай һөкүмити районда һәрбий һаләт йүргүзүп учурларни контрол қилған болсиму, әмма шу күнки хәлқара таратқуларниң хәвәрлиридә үрүмчидә елип берилған уйғурларниң наразилиқ намайишиниң хитай һөкүмити тәрипидин қанлиқ бастурулғанлиқи вә намайиштин кейин кәң-көләмлик тутқун елип берилғанлиқи илгири сүрүлгән. 

2009-Йили 6-июл күнидики әркин асия радийоси, америка авази, CNA, бирләшмә агентлиқ, ройтерс, б б с агентлиқи, нюйорк вақти гезити хәлқара таратқуларниң хәвәрлиридә хитай һөкүмити елан қилған рәқәмләрниң пәқәтла дәсләпки санлиқ мәлуматлар икәнлики әскәртилгән. Хәвәрләрдә вәқәдә өлгүчиләрниң саниниң йәниму көп болуши мумкинлики тилға елинған. Хәвәрләрдә йәнә хитай һөкүмитиниң учурларни қамал қиливатқанлиқи тәкитлинип, 6-июл күни бир қисим чәтәл мухбирлири тәрипидин сүрәткә еливелинған үрүмчидә йүз бәргән уйғур аяллириниң наразилиқ намайиши һәққидики мәлуматлар ашкариланған. Чәтәл хәвәрлиридә намайиш қилған аялларниң әрлири вә балилири намайишқа қатнашқан дегән баһанә билән тутқун қилинғанлиқи, әмма хитай һөкүмәт даирилириниң бу һәқтә учур бәрмигәнлики тилға елинған. 

CNA Мухбириниң 6-июл хоңкоңдин бәргән хәвиридә дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат решит тәминлигән мәлумати нәқил елинип, 5-июл күни үрүмчидә йүз бәргән қанлиқ бастурушта 150 тин артуқ уйғурниң хитай сақчилири тәрипидин етип өлтүрүлгәнлики, 900 дин артуқ адәмниң яридар болғанлиқи, 1000 дин артуқ уйғурниң тутқун қилинғанлиқи хәвәр қилинған. Қолға елинғанлар ичидә оқуғучилар, тиҗарәтчиләр һәтта аялларниңму барлиқи әскәртилгән. 

Әркин асия радийоси уйғур бөлүми мухбирлириниң 2009-йили 5-июлдин башлап үрүмчи қәшқәр, ғулҗа қатарлиқ җайларға телефон қилип игилигән учурлирида мәзкур қанлиқ вәқәдин кейин уйғур елидә омумйүзлүк һәрбий һаләт йүргүзүлгәнлики һәққидики бәзи тәпсилатлар мәлум болған.

5-Июл намайиш йүз бериватқанда үрүмчи шәһиридин зияритимизни қобул қилған бир аял 5-июл күнидики әһвал һәққидә мәлумат берип, «намайишқа өзи бармиған болсиму, үрүмчи шәһириниң җәнубий қовуқ (нәнмин) әтрапидики җайлар, хантәңри мәсчити билән рабийә қадир сода сарийи оттурисидики җайларда намайиш болғанлиқини билдүргән иди. У ханим йәнә зор көпчилики оқуғучилар болған намайиш районини сақчиларниң қамал қиливалғанлиқини билдүргән иди.

Үрүмчидики намайишни өз көзи билән көргән бир уйғур йигити намайиш әһвали һәққидә мәлумат берип, «намайиш болуватқанда, йәни саәт 5 ләрдә мән җәнубий қовуқтики җуңго банкиси йенида идим. Банка йенида адәм бәкла җиқ, дөңкөврүктин нәнмин (җәнубий қовуқ) ғичә болған арилиқни сақчилар қоршивапту. Сақчилар һәм қораллиқ сақчилар бар икән, улар толуқ қораллинипту, бешида полат қапақлириму бар икән. Банкиниң алдида бирәйлән нутуқ сөзләветипту, кишиләр униңға алқиш яңритиветипту, варқирашқан адәмләрму җиқ, асаслиқи оқуғучилар икән. Сақчилар уларни қатму-қат қоршивапту, биз ичигә кирәлмидуқ, йолда кетиватсам бәзи қиз оқуғучилар гуаңдуң шавгуәндә бизниң нурғун яшлиримизни өлтүрүвәтти, буниңға чидиғили болаттиму дәп йиғлишиветипту. 1000 Дин артуқ адәм бар икән, у йәрдә адәм бәкла җиқ,» дегән иди.

Үрүмчидики намайиш һәққидә 5-июл күни радийомиз зияритини қобул қилған хитай хитай сақчисиму 5-июл күнидики наразилиқ намайиши һәққидики соалларға җаваб берип, «дөңкөврүк 2-дохтурханиниң алдида топилаң йүз бәрди. У йәрдә һазир һәрбий һаләт йүргүзүлди, адәм ярилинип, һәтта өлүм вәқәси йүз бәрди. Буни чоқум яман нийәтлик адәмләр пиланлап қилған бөлиши мумкин» дегән иди.

«5-Июл үрүмчи қирғинчилиқи» йүз берип 10 йилдин кейинму чәтәлләрдә муһаҗирәттә яшаватқан бәзи уйғурлар өз әслимилирини фәйсбок твиттер қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда ортақлашмақта.

Муһаҗирәттики уйғурлардин бәзиләр йәнә әркин асия радиоси, америка авази, б б с агентлиқи қатарлиқларниң зияритини қобул қилип әйни чағда өзлири көргән әһвалларни баян қилип, уйғурларниң тинчлиқ шәклидә башлиған намайишиниң шу кечиси хитай даирилири тәрипидин қанлиқ бастурулғанлиқи һәққидики бәзи әһвалларни ашкарилиди. 

Һазир америкада яшаватқан, 2009-йили 5-июл күни кечиси 2‏-дохтурханида давалашқа қатнашқан тумарис алмас ханим әйни чағдики әһвални әсләп, өзлиригә пәқәт хитай яридарларнила қутқузушқа рухсәт қилинип, уйғур яридарларниң көз алдида өлүп кәткәнликини баян қилиду.

2009-Йили 5-июл күни әркин асия радийоси ғулҗидин әһвал игилигәндә ғулҗидики бир шәһәр аһалиси мухбирниң ғулҗа вәзийити һәққидики соаллириға җаваб берип, ғулҗа шәһәр кочилирида толуқ қоралланған, полат қалпақ кийгән қораллиқ сақчи қисимлириниң қаплап кәткәнлики, ғулҗа кочилирида сақчи машинилири вә броневиклар чарлаш елип бериватқанлиқини билдүргән иди.

2009-Йил 5-июл күни қәшқәрдин зияритимизни қобул қилған бир уйғурниң ашкарилишичә қәшқәр шәһиридиму 5-июл күни 300 дин артуқ амма қәшқәрниң һейтгаһ, гүзә, хәлқ мәйдани қатарлиқ җайларға йиғилип намайиш қилған болсиму, әмма намайиш наһайити тезликтә бастуруветилгән. 6-Июлдин башлап қәшқәр шәһиридиму сақчилар өй-өйгә кирип, ахтуруш елип барған.

2009-Йилдики 5-июл вәқәсидин кейин, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вәқә һәққидә мустәқил таратқуларниң районға кирип әһвал игилишини тәләп қилған вә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғурларниң хитай һөкүмитигә қарши кәң-көләмлик наразилиқ намайишлири йүз бәргән иди.

Чәтәлләрдики уйғур паалийәтчилиридин, америка уйғур бирләшмисиниң рәиси елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, гәрчә 2009-йилдики «5-июл үрүмчи вәқәси» гә 10 йил болған болсиму, әмма бу 10 йилда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруши барғанчә күчәйгән һәтта бүгүнки күнгә кәлгәндә районда милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамилиш вәзийити барлиққа кәлгән болуп, бу хил йүзлиниш әйни чағда уйғур диярида йүз бәргән «5-июл қәтлиамиға нисбәтән хәлқараниң йетәрлик инкас қайтурмиғанлиқи сәвәб болған дейиш мумкин.» 

Һөрмәтлик аңлиғучилар, «5-июл үрүмчи вәқәсиниң 10 йиллиқ хатирисидә» намлиқ йүрүшлүк программимизниң кейинки санлирида мәзкур вәқә һәққидики тәпсилатлар давамлиқ диққитиңларға сунулиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт