"5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning 10 yilliq xatiriside (2)

Muxbirimiz méhriban
2019-07-09
Élxet
Pikir
Share
Print
5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.
5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.
AP

7-Ayning 5-küni ürümchide Uyghurlarning naraziliq namayishi yüz bergendin kéyin, xitay da'iriliri 5-iyul küni kéchisidin bashlap ürümchide herbiy halet yürgüzülgenlikini élan qildi. Da'iriler weqe heqqidiki xewerlerni qamal qilghan bolsimu, emma da'irilerning 5-iyul kéchidin bashlap, qoralliq saqchi we eskerlerni ishqa sélip namayishqa qatnashqanlarni tutqun qilishi hemde qanliq basturush élip barghanliqi heqqidiki deslepki melumatlar 5-iyul künining özide radiyomiz Uyghur bölümi we bashqa xelq'aradiki chong taratqular teripidin ashkarilan'ghan idi.

Eyni chaghdiki Uyghur aptonom rayonining re'isi nur bekri 7-ayning 6-küni seherde téléwiziye nutqi élan qilip, weqening 26-iyun shawgu'ende yüz bergen qanliq weqe sewebidin kélip chiqqanliqini étirap qilghan. Emma u bu weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki dunya Uyghur qurultiyining shawgu'en weqesidin paydilinip, weten ichidiki Uyghurlargha qutratquluq qilghanliqi sewebidin bolghan dégen hemde dunya Uyghur qurultiyi we chet'ellerdiki teshkilatlargha hujum qilghan. Nurbekri yene ürümchi ghulja, qeshqer qatarliq sheherlerde herbiy halet yürgüzülgenlikini, weqening kéngiyip kétishining aldini élish kéreklikini tekitligen. 

Xitay hökümiti rayonda herbiy halet yürgüzüp uchurlarni kontrol qilghan bolsimu, emma shu künki xelq'ara taratqularning xewerliride ürümchide élip bérilghan Uyghurlarning naraziliq namayishining xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we namayishtin kéyin keng-kölemlik tutqun élip bérilghanliqi ilgiri sürülgen. 

2009-Yili 6-iyul künidiki erkin asiya radiyosi, amérika awazi, CNA, birleshme agéntliq, roytérs, b b s agéntliqi, nyuyork waqti géziti xelq'ara taratqularning xewerliride xitay hökümiti élan qilghan reqemlerning peqetla deslepki sanliq melumatlar ikenliki eskertilgen. Xewerlerde weqede ölgüchilerning sanining yenimu köp bolushi mumkinliki tilgha élin'ghan. Xewerlerde yene xitay hökümitining uchurlarni qamal qiliwatqanliqi tekitlinip, 6-iyul küni bir qisim chet'el muxbirliri teripidin süretke éliwélin'ghan ürümchide yüz bergen Uyghur ayallirining naraziliq namayishi heqqidiki melumatlar ashkarilan'ghan. Chet'el xewerliride namayish qilghan ayallarning erliri we baliliri namayishqa qatnashqan dégen bahane bilen tutqun qilin'ghanliqi, emma xitay hökümet da'irilirining bu heqte uchur bermigenliki tilgha élin'ghan. 

CNA Muxbirining 6-iyul xongkongdin bergen xewiride dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit teminligen melumati neqil élinip, 5-iyul küni ürümchide yüz bergen qanliq basturushta 150 tin artuq Uyghurning xitay saqchiliri teripidin étip öltürülgenliki, 900 din artuq ademning yaridar bolghanliqi, 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin'ghanliqi xewer qilin'ghan. Qolgha élin'ghanlar ichide oqughuchilar, tijaretchiler hetta ayallarningmu barliqi eskertilgen. 

Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining 2009-yili 5-iyuldin bashlap ürümchi qeshqer, ghulja qatarliq jaylargha téléfon qilip igiligen uchurlirida mezkur qanliq weqedin kéyin Uyghur élide omumyüzlük herbiy halet yürgüzülgenliki heqqidiki bezi tepsilatlar melum bolghan.

5-Iyul namayish yüz bériwatqanda ürümchi shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan bir ayal 5-iyul künidiki ehwal heqqide melumat bérip, "Namayishqa özi barmighan bolsimu, ürümchi shehirining jenubiy qowuq (nenmin) etrapidiki jaylar, xantengri meschiti bilen rabiye qadir soda sariyi otturisidiki jaylarda namayish bolghanliqini bildürgen idi. U xanim yene zor köpchiliki oqughuchilar bolghan namayish rayonini saqchilarning qamal qiliwalghanliqini bildürgen idi.

Ürümchidiki namayishni öz közi bilen körgen bir Uyghur yigiti namayish ehwali heqqide melumat bérip, "Namayish boluwatqanda, yeni sa'et 5 lerde men jenubiy qowuqtiki junggo bankisi yénida idim. Banka yénida adem bekla jiq, döngköwrüktin nenmin (jenubiy qowuq) ghiche bolghan ariliqni saqchilar qorshiwaptu. Saqchilar hem qoralliq saqchilar bar iken, ular toluq qoralliniptu, béshida polat qapaqlirimu bar iken. Bankining aldida bireylen nutuq sözlewétiptu, kishiler uninggha alqish yangritiwétiptu, warqirashqan ademlermu jiq, asasliqi oqughuchilar iken. Saqchilar ularni qatmu-qat qorshiwaptu, biz ichige kirelmiduq, yolda kétiwatsam bezi qiz oqughuchilar gu'angdung shawgu'ende bizning nurghun yashlirimizni öltürüwetti, buninggha chidighili bolattimu dep yighlishiwétiptu. 1000 Din artuq adem bar iken, u yerde adem bekla jiq," dégen idi.

Ürümchidiki namayish heqqide 5-iyul küni radiyomiz ziyaritini qobul qilghan xitay xitay saqchisimu 5-iyul künidiki naraziliq namayishi heqqidiki so'allargha jawab bérip, "Döngköwrük 2-doxturxanining aldida topilang yüz berdi. U yerde hazir herbiy halet yürgüzüldi, adem yarilinip, hetta ölüm weqesi yüz berdi. Buni choqum yaman niyetlik ademler pilanlap qilghan bölishi mumkin" dégen idi.

"5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" yüz bérip 10 yildin kéyinmu chet'ellerde muhajirette yashawatqan bezi Uyghurlar öz eslimilirini feysbok twittér qatarliq ijtima'iy taratqularda ortaqlashmaqta.

Muhajirettiki Uyghurlardin beziler yene erkin asiya radi'osi, amérika awazi, b b s agéntliqi qatarliqlarning ziyaritini qobul qilip eyni chaghda özliri körgen ehwallarni bayan qilip, Uyghurlarning tinchliq sheklide bashlighan namayishining shu kéchisi xitay da'iriliri teripidin qanliq basturulghanliqi heqqidiki bezi ehwallarni ashkarilidi. 

Hazir amérikada yashawatqan, 2009-yili 5-iyul küni kéchisi 2‏-doxturxanida dawalashqa qatnashqan tumaris almas xanim eyni chaghdiki ehwalni eslep, özlirige peqet xitay yaridarlarnila qutquzushqa ruxset qilinip, Uyghur yaridarlarning köz aldida ölüp ketkenlikini bayan qilidu.

2009-Yili 5-iyul küni erkin asiya radiyosi ghuljidin ehwal igiligende ghuljidiki bir sheher ahalisi muxbirning ghulja weziyiti heqqidiki so'allirigha jawab bérip, ghulja sheher kochilirida toluq qorallan'ghan, polat qalpaq kiygen qoralliq saqchi qisimlirining qaplap ketkenliki, ghulja kochilirida saqchi mashiniliri we bronéwiklar charlash élip bériwatqanliqini bildürgen idi.

2009-Yil 5-iyul küni qeshqerdin ziyaritimizni qobul qilghan bir Uyghurning ashkarilishiche qeshqer shehiridimu 5-iyul küni 300 din artuq amma qeshqerning héytgah, güze, xelq meydani qatarliq jaylargha yighilip namayish qilghan bolsimu, emma namayish nahayiti tézlikte basturuwétilgen. 6-Iyuldin bashlap qeshqer shehiridimu saqchilar öy-öyge kirip, axturush élip barghan.

2009-Yildiki 5-iyul weqesidin kéyin, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri weqe heqqide musteqil taratqularning rayon'gha kirip ehwal igilishini telep qilghan we dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi keng-kölemlik naraziliq namayishliri yüz bergen idi.

Chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiliridin, amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependining qarishiche, gerche 2009-yildiki "5-Iyul ürümchi weqesi" ge 10 yil bolghan bolsimu, emma bu 10 yilda xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushi barghanche kücheygen hetta bügünki kün'ge kelgende rayonda milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilish weziyiti barliqqa kelgen bolup, bu xil yüzlinish eyni chaghda Uyghur diyarida yüz bergen "5-Iyul qetli'amigha nisbeten xelq'araning yéterlik inkas qayturmighanliqi seweb bolghan déyish mumkin." 

Hörmetlik anglighuchilar, "5-Iyul ürümchi weqesining 10 yilliq xatiriside" namliq yürüshlük programmimizning kéyinki sanlirida mezkur weqe heqqidiki tepsilatlar dawamliq diqqitinglargha sunulidu.

Toluq bet