«5-Июл үрүмчи қирғинчилиқи» ниң 10 йиллиқ хатирисидә (3)

Мухбиримиз меһрибан
2019-07-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғурларниң тинчлиқ намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай қораллиқ әскәрлири. 2009-Йили 8-июл, үрүмчи.
Уйғурларниң тинчлиқ намайишини бастуруш үчүн үрүмчигә киргән хитай қораллиқ әскәрлири. 2009-Йили 8-июл, үрүмчи.
AP

2009-Йили 7-айниң 5-күни үрүмчидә йүз бәргән уйғур яшлириниң наразилиқ намайиши вә хитай даирилириниң намайишни қанлиқ бастуруши уйғур һазирқи заман тарихидики унтулмас бир вәқә. «5-Июл үрүмчи қирғинчилиқи» ға 10 йил толған бүгүнки күндә әйни чағдики архиплар қайтидин варақланди. Уйғур шаһитлар 5-июл қирғинчилиқида көргәнлирини қайтидин әсләп өтти. Диққитиңлар мухбиримиз меһрибан тәйярлиған мәзкур программиниң 3-қисмида болсун.

Радийомиз уйғур елидин биваситә алған учурларға асасланғанда, 5-июл күнидики уйғурларниң наразилиқ намайиши 2009-йили 5-июл йәкшәнбә күни чүштин кейин саәт 5 ләрдә башланған. Уйғур яшлири дәсләп үрүмчи шәһириниң дөңкөврүк, җәнубий қовуқ, хәлқ мәйдани қатарлиқ җайларда топлинип намайиш қилған. Уйғур дияридин телефон қилип игилигән әһвалларға қариғанда, намайиш дәсләптә 1000 дин артуқ адәм билән башланған болса, кәч саәт 9 ларда тәхминән нәччә миңға йәткән.

Радийомиз уйғур бөлүми 2009-йили 5-июл үрүмчидин игилигән мәлуматларға қариғанда, хәлқ мәйданида тәхминән 3000 дин артуқ киши, дөңкөврүк әтрапида тәхминән 5000 әтрапида хәлқ дәсләп тинч һаләттә намайиш қилған, кәч саәт 9 лар әтрапида намайиш тоқунушқа айланған. Сақчилар билән намайишчилар оттурисида тоқунуш йүз бәргән, сақчилар намайиш қиливатқан хәлққә қаритип оқ чиқарған.

Учи бәргүчиләр, хитай даирилириниң дөңкөврүк, җәнубий қовуқ, йәнән йоли, үрүмчи хәлқ мәйдани қатарлиқ районларда җиддий һәрбий һаләт йүргүзгәнлики, һәтта броневикларниму ишқа селип, намайишчиларни тарқиветиш үчүн яш ақтуруш бомбиси ишләткәнлики радийомизға инкас қилинған иди.

Әйни чағда сақланған архиплардин 5-июл күни кечидин башлап хитайниң юку қатарлиқ торлириға йолланған филимлар вә әркин асия радийосиға кәлгән телефон инкаслиридин ашкарилинишичә, 5-июл күни кәч саәт 7:00 дин башлап хитай һөкүмити намайишни бастуруш үчүн дәсләп хәлқ мәйданиға сақчиларни әвәтип намайишчиларни қоршивалған. Саәт 9:00 дин кейин үрүмчи шәһириниң токини өчүргән қораллиқ сақчи вә һәрбий қошунларни йөткәп келип намайишчиларни тутқун қилишни башлиған. 5-Июл кечисидики дәсләпки тутқун үрүмчи бәйгә мәйдани, даван, тик қудуқ, булақбеши, дөңкөврүк қатарлиқ уйғурлар көп санлиқ мәһәллиләрдә елип берилған.

Һалбуки тутқундин кейинму йәнә үрүмчидә, 6-июл уйғур аяллириниң наразилиқ намайиши, 7-июл хитай пуқралириниң зораванлиқ вәқәси, бир түркүм уйғур яшлириниң 12-июл җүмә күнидики намайиши қатарлиқ бир йүрүш зәнҗирсиман вәқәләр арқа-арқидин йүз бәргән. Әмма хитай һөкүмәт даирилири 6-июлдики аяллар намайиши вә 7-июлдики хитай пуқралириниң калтәк көтүрүп уйғурларға һуҗум қилиш вәқәси һәққидики хәвәрләр контрол қилди.

6-Июл аяллар намайиши һәқтики дәсләпки хәвәрләр вә син көрүнүшлири үрүмчигә киришкә рухсәт қилинған хоңкоң вә чәтәл мухбирлири арқилиқ дуняға ашкариланди.

2009-Йили 6-июл күни үрүмчидә ери вә балилирини тәләп қилип кочиға чиққан уйғур аяллириниң намайишида турсунгүл исимлик уйғур аниниң һасиси билән хитай әскәрлири вә хитайниң броневиклирини кәйнигә чекиндүргән көрүнүши, хитай қораллиқ сақчилири алдида мәрданилик билән сөзләватқан натонуш көк майкилиқ уйғур қизиниң җәсур қияпити хәлқара таратқулардики син көрүнүшлиридә тунҗи қетим дуняға ашкариланған иди.

6-Июл күни намайиш мәйданида чәтәл таратқулириниң зияритини қобул қилған уйғурлар хитай һөкүмитиниң уйғурларға адаләтсиз сиясәт йүргүзгәнлики үстидин шикайәт қилған.

Нөвәттә америкида яшаватқан бир уйғур ханим 10 йил илгирики 5-июл үрүмчи қирғинчилиқини әсләп, әйни чағда болған тик қудуқ районидики әрләрни өз ичигә алған уйғур яшлириниң зор көп қисминиң тутқун қилинғанлиқини билдүрди.

7-Июлдики хитайларниң калтәк көтүрүп уйғурларни уруш вәқәсидә, хитай пуқралириға учрап қалған уйғурларниң яридар болуш һәтта өлтүрүлүш вәқәлири йүз бәргәнлики һәққидики хәвәрләр ашкариланған болсиму, әмма хитай даирилири мәзкур һуҗум һәққидики хәвәрләрни үзлүксиз контрол қилип кәлмәктә.

Нөвәттә америкида туруватқан тумарс алмас ханим, 2009-йили 5-июл қирғинчилиқи вә 7-июлдики хитайларниң уйғурларни уруш вәқәсини өз көзи билән көргәнлики һәққидә 10 йилдин кейин гуваһлиқ бәргән уйғурларниң бири.

Тумарс алмас ханим 2009-йили 5-июл үрүмчи қирғинчилиқи йүз бәргән чағда өзиниң хәлқ дохтурханисида ишләватқанлиқини вә 2-дохтурханиниң 12-қәвитидин көргән әһвалларни әсләп өтти.

Хитайниң һөкүмәт таратқулири 2009-йили 5-июлдики тутқунлар һәққидә 13-июлдин башлап хәвәр беришкә башлиди. Әйни чағда хитайниң шинхуа агентлиқиниң хәвиридин мәлум болушичә, қолға елинған 40 нәпәр кишиниң 3 нәпириниң 7-июл күнидики хитайлар намайишида адәм өлтүрүшкә қатнашқан хитай икәнлики әскәртилгәндин башқа қалғанлириниң һәммиси уйғур икәнлики ашкариланди.

Хитай даирилири 2009-йил29-июл күни йәнә 253 адәмниң қолға елинғанлиқини елан қилип, бу кишиләрниң «үрүмчи вәқәси» гә қатнашқанлиқини билдүрди. Даириләр 31-июл җүмә күни йәнә икки аялни өз ичигә алған 14 нәпәр уйғур билән бир хитай үстидин тутуш буйруқи чиқарди.

2009-Йили 30-июл күни хитай җ х министирлиқи елан қилған қара тизимликтә абдухелил мәмтимин, абдурешит өмәр, рошәнгүл тәләт вә хәйригүл өмәр қатарлиқ 14 нәпәр уйғур яш вә җаң җавпән исимлик бир хитай үстидин тутуш буйруқи чиқарди. Хитай даирилири тутуш буйруқи чиқарған бу 14 кишиниң тизимлики чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә вәзийәттин хәвәрдар кишиләрдә җиддий гуман қозғиди. Бу һәқтики инкасларда тизимликтики бәзи кишиләрниң тутуш буйруқи чиқирилиштин икки һәптә бурунла қолға елинғанлиқини, бу әһвал хитай тутуш буйруқи чиқарған кишиләрниң ақивитигә нисбәтән шүбһә пәйда қилидиғанлиқи тәкитләнди.

Хитай даирилири 5-июл үрүмчи қирғинчилиқида қолға елинған уйғурлар үстидин 2009-йили авғустниң оттурилирида тунҗи қетимлиқ сотни ачти. Әйни чағда хитай мәркизи телевизийә истансисида мәхсус хәвәр берилди.

Хәвәрдә абдуқеюм абдувайит, ғени йүсүп, абдулла мәттохти, адил рози, нурәли һошур қатарлиқ 5 уйғур 5-июл үрүмчи вәқәсидә қәстән адәм өлтүрүш, өт қоюп җамаәт мүлкигә зиян селиш билән әйиблинип өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқи тилға елинди.

Хитай даирилириниң кейинки хәвәрлиридә, 2009-йилдики «5-июл үрүмчи вәқәсигә четишлиқ 253 адәмниң қолға елинған» лиқини елан қилди. Әмма чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири «5-июл қирғинчилиқи» да 1000 дин артуқ уйғурниң тутқун қилинғанлиқини, вәқәдә өлгән ғайиб болғанлар һәққидики учурларниң қамал қилинғанлиқини билдүрди вә хитай һөкүмитидин һәқиқий санлиқ мәлуматларни елан қилишини вә хәлқарадин мустәқил органларниң тәкшүрүши керәкликини тәләп қилди.

«5-Июл үрүмчи қирғинчилиқида» оғли ғайиб болғанлиқини дуня аңлатқан җәсур ана патигүл ғуламға охшаш уйғурлардин игилигән учурларға асасән тутқундин кейин из-дерики болмиған 30 дин артуқ кишиниң кимлики радийомиз арқилиқ дуняға ашкариланди.

Хитай даирилири йәнә 2009-йили 5-июлдин етибарән үрүмчини өз ичигә алған нурғун шәһәрләрдә интернет, телефон алақә қатарлиқ барлиқ учур васитилирини пүтүнләй қамал қилди. Гәрчә хитай һөкүмити 2009-йил 28-июл күни хәвәр берип, үрүмчидә интернет вә учур васитилиригә болған контроллуқниң мәлум дәриҗидә бошитилғанлиқини елан қилған болсиму, әмма, интернетни өз ичигә алған учур алақә васитилирини контрол қилиш 2010-йилға қәдәр 10 ай давамлашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт