"5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning 10 yilliq xatiriside (3)

Muxbirimiz méhriban
2019-07-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.
Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.
AP

2009-Yili 7-ayning 5-küni ürümchide yüz bergen Uyghur yashlirining naraziliq namayishi we xitay da'irilirining namayishni qanliq basturushi Uyghur hazirqi zaman tarixidiki untulmas bir weqe. "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" gha 10 yil tolghan bügünki künde eyni chaghdiki arxiplar qaytidin waraqlandi. Uyghur shahitlar 5-iyul qirghinchiliqida körgenlirini qaytidin eslep ötti. Diqqitinglar muxbirimiz méhriban teyyarlighan mezkur programmining 3-qismida bolsun.

Radiyomiz Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslan'ghanda, 5-iyul künidiki Uyghurlarning naraziliq namayishi 2009-yili 5-iyul yekshenbe küni chüshtin kéyin sa'et 5 lerde bashlan'ghan. Uyghur yashliri deslep ürümchi shehirining döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan. Uyghur diyaridin téléfon qilip igiligen ehwallargha qarighanda, namayish deslepte 1000 din artuq adem bilen bashlan'ghan bolsa, kech sa'et 9 larda texminen nechche minggha yetken.

Radiyomiz Uyghur bölümi 2009-yili 5-iyul ürümchidin igiligen melumatlargha qarighanda, xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi, döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan, kech sa'et 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylan'ghan. Saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen, saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan.

Uchi bergüchiler, xitay da'irilirining döngköwrük, jenubiy qowuq, yen'en yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgenliki, hetta bronéwiklarnimu ishqa sélip, namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqturush bombisi ishletkenliki radiyomizgha inkas qilin'ghan idi.

Eyni chaghda saqlan'ghan arxiplardin 5-iyul küni kéchidin bashlap xitayning yuku qatarliq torlirigha yollan'ghan filimlar we erkin asiya radiyosigha kelgen téléfon inkasliridin ashkarilinishiche, 5-iyul küni kech sa'et 7:00 din bashlap xitay hökümiti namayishni basturush üchün deslep xelq meydanigha saqchilarni ewetip namayishchilarni qorshiwalghan. Sa'et 9:00 din kéyin ürümchi shehirining tokini öchürgen qoralliq saqchi we herbiy qoshunlarni yötkep kélip namayishchilarni tutqun qilishni bashlighan. 5-Iyul kéchisidiki deslepki tutqun ürümchi beyge meydani, dawan, tik quduq, bulaqbéshi, döngköwrük qatarliq Uyghurlar köp sanliq mehellilerde élip bérilghan.

Halbuki tutqundin kéyinmu yene ürümchide, 6-iyul Uyghur ayallirining naraziliq namayishi, 7-iyul xitay puqralirining zorawanliq weqesi, bir türküm Uyghur yashlirining 12-iyul jüme künidiki namayishi qatarliq bir yürüsh zenjirsiman weqeler arqa-arqidin yüz bergen. Emma xitay hökümet da'iriliri 6-iyuldiki ayallar namayishi we 7-iyuldiki xitay puqralirining kaltek kötürüp Uyghurlargha hujum qilish weqesi heqqidiki xewerler kontrol qildi.

6-Iyul ayallar namayishi heqtiki deslepki xewerler we sin körünüshliri ürümchige kirishke ruxset qilin'ghan xongkong we chet'el muxbirliri arqiliq dunyagha ashkarilandi.

2009-Yili 6-iyul küni ürümchide éri we balilirini telep qilip kochigha chiqqan Uyghur ayallirining namayishida tursun'gül isimlik Uyghur anining hasisi bilen xitay eskerliri we xitayning bronéwiklirini keynige chékindürgen körünüshi, xitay qoralliq saqchiliri aldida merdanilik bilen sözlewatqan natonush kök maykiliq Uyghur qizining jesur qiyapiti xelq'ara taratqulardiki sin körünüshliride tunji qétim dunyagha ashkarilan'ghan idi.

6-Iyul küni namayish meydanida chet'el taratqulirining ziyaritini qobul qilghan Uyghurlar xitay hökümitining Uyghurlargha adaletsiz siyaset yürgüzgenliki üstidin shikayet qilghan.

Nöwette amérikida yashawatqan bir Uyghur xanim 10 yil ilgiriki 5-iyul ürümchi qirghinchiliqini eslep, eyni chaghda bolghan tik quduq rayonidiki erlerni öz ichige alghan Uyghur yashlirining zor köp qismining tutqun qilin'ghanliqini bildürdi.

7-Iyuldiki xitaylarning kaltek kötürüp Uyghurlarni urush weqeside, xitay puqralirigha uchrap qalghan Uyghurlarning yaridar bolush hetta öltürülüsh weqeliri yüz bergenliki heqqidiki xewerler ashkarilan'ghan bolsimu, emma xitay da'iriliri mezkur hujum heqqidiki xewerlerni üzlüksiz kontrol qilip kelmekte.

Nöwette amérikida turuwatqan tumars almas xanim, 2009-yili 5-iyul qirghinchiliqi we 7-iyuldiki xitaylarning Uyghurlarni urush weqesini öz közi bilen körgenliki heqqide 10 yildin kéyin guwahliq bergen Uyghurlarning biri.

Tumars almas xanim 2009-yili 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi yüz bergen chaghda özining xelq doxturxanisida ishlewatqanliqini we 2-doxturxanining 12-qewitidin körgen ehwallarni eslep ötti.

Xitayning hökümet taratquliri 2009-yili 5-iyuldiki tutqunlar heqqide 13-iyuldin bashlap xewer bérishke bashlidi. Eyni chaghda xitayning shinxu'a agéntliqining xewiridin melum bolushiche, qolgha élin'ghan 40 neper kishining 3 nepirining 7-iyul künidiki xitaylar namayishida adem öltürüshke qatnashqan xitay ikenliki eskertilgendin bashqa qalghanlirining hemmisi Uyghur ikenliki ashkarilandi.

Xitay da'iriliri 2009-yil29-iyul küni yene 253 ademning qolgha élin'ghanliqini élan qilip, bu kishilerning "Ürümchi weqesi" ge qatnashqanliqini bildürdi. Da'iriler 31-iyul jüme küni yene ikki ayalni öz ichige alghan 14 neper Uyghur bilen bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi.

2009-Yili 30-iyul küni xitay j x ministirliqi élan qilghan qara tizimlikte abduxélil memtimin, abduréshit ömer, roshen'gül telet we xeyrigül ömer qatarliq 14 neper Uyghur yash we jang jawpen isimlik bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi. Xitay da'iriliri tutush buyruqi chiqarghan bu 14 kishining tizimliki chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we weziyettin xewerdar kishilerde jiddiy guman qozghidi. Bu heqtiki inkaslarda tizimliktiki bezi kishilerning tutush buyruqi chiqirilishtin ikki hepte burunla qolgha élin'ghanliqini, bu ehwal xitay tutush buyruqi chiqarghan kishilerning aqiwitige nisbeten shübhe peyda qilidighanliqi tekitlendi.

Xitay da'iriliri 5-iyul ürümchi qirghinchiliqida qolgha élin'ghan Uyghurlar üstidin 2009-yili awghustning otturilirida tunji qétimliq sotni achti. Eyni chaghda xitay merkizi téléwiziye istansisida mexsus xewer bérildi.

Xewerde abduqéyum abduwayit, ghéni yüsüp, abdulla mettoxti, adil rozi, nur'eli hoshur qatarliq 5 Uyghur 5-iyul ürümchi weqeside qesten adem öltürüsh, öt qoyup jama'et mülkige ziyan sélish bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin'ghanliqi tilgha élindi.

Xitay da'irilirining kéyinki xewerliride, 2009-yildiki "5-Iyul ürümchi weqesige chétishliq 253 ademning qolgha élin'ghan" liqini élan qildi. Emma chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri "5-Iyul qirghinchiliqi" da 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin'ghanliqini, weqede ölgen ghayib bolghanlar heqqidiki uchurlarning qamal qilin'ghanliqini bildürdi we xitay hökümitidin heqiqiy sanliq melumatlarni élan qilishini we xelq'aradin musteqil organlarning tekshürüshi kéreklikini telep qildi.

"5-Iyul ürümchi qirghinchiliqida" oghli ghayib bolghanliqini dunya anglatqan jesur ana patigül ghulamgha oxshash Uyghurlardin igiligen uchurlargha asasen tutqundin kéyin iz-dériki bolmighan 30 din artuq kishining kimliki radiyomiz arqiliq dunyagha ashkarilandi.

Xitay da'iriliri yene 2009-yili 5-iyuldin étibaren ürümchini öz ichige alghan nurghun sheherlerde intérnét, téléfon alaqe qatarliq barliq uchur wasitilirini pütünley qamal qildi. Gerche xitay hökümiti 2009-yil 28-iyul küni xewer bérip, ürümchide intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrolluqning melum derijide boshitilghanliqini élan qilghan bolsimu, emma, intérnétni öz ichige alghan uchur alaqe wasitilirini kontrol qilish 2010-yilgha qeder 10 ay dawamlashti.

Toluq bet