"5-Iyul qurbani" rozi zununning éytilmighan paji'esi

Muxbirimiz nur'iman
2021-07-07
Share
Uyghurlarning tinchliq élip barghan namayishini basturush üchün kelgen xitay qoralliq küchliri Uyghurlarni tosuwalghan körünüsh. 20009-Yili 9-iyul, ürümchi.
AP

"5-Iyul weqesi" dep atilip kéliwatqan qanliq weqening yüz berginige bu yil 12-yil boldi. 2009-Yili 5-iyul küni we uningdiki kéyinki künlerdiki weqeler hemde ashu künlerde ölümge höküm qélin'ghan we kocha-koylarda wehshiylerche öltürülgen Uyghurlarning uchurlirini toplash jeryanida, shu küni ishqa méngish yolida wehshiylerche urup öltürülgen rozi zunun dégen kishi heqqide uchur tapshurup alduq.

Rozi zunun 30 nechche yashlar etrapida bolup, üchtash uzun yolluq qatnash békitide qoghdash xizmitini qilidiken. 6-Iyul küni rozi zunun idarisi teripidin ishqa kelmise ishtin heydilidighanliqi heqqide téléfun tapshuruwalghan. A'ilisini qamdaydighan ish bu ornidin ayrip qalmasliqi üchün u janni tikip qoyup yolgha chiqqan.

Eyni waqitta rozi zunun qoghdash xizmitini ishligen ürümchi üchtash uzun yolluq qatnash békitide aptobus shopuri bolup ishligen, hazir istanbulda turushluq alimjan turdi ependi ashu künni eslep mundaq dédi: "Ashu küni rozi zunun öyge kelmeptu. Kechte saqchilar a'ilisidikilerge rozi zununning ölgenlikini xewer qiliptu. A'ilisidikilerning bu xewerni héchkimge démesliki, xewerlerge chiqmasliqi, bolmisa ularning aqiwitining éghir bolidighanliqini éytqaniken. Rozi zununning jesiti saqchilarning nazariti astida yerlikige qoyulghan iken."

Eyni waqitta rozi zununing nezirisige qatnashqan muhajirettiki bir xanimmu rozi zunun heqqide alimjan turdi ependi bilen oxshash weqelerni anglatti we yene munularni qoshumche qildi: "Hökümet uning a'ilisidikilerge 'rozi zunun 7-ayning 5-küni ölgen' dégen waraqqa imza qoyghuzup, andin miyitni yerlikige qoyushqa bergeniken."

U yene mundaq dédi: "7-Ayning 7-küni xitaylar kochigha tökülüp ketti. Nurghunlighan uyghular ashu küni ölüp ketti, lékin u küni heqqide héchqandaq axbarat wasitiliride xewer bérilmidi."

Muhajirettiki Uyghurlar "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning 12 yilliqi künide xitay hökümitining eyni waqittiki Uyghurlarni qanliq basturushining aldi-keynidiki heqiqiy ehwallarni ashkarilashni, weqede ‍öltürülgen, ghayib bolghan, türmige tashlan'ghan Uyghurlarning iz-dérikini bérishni telep qiliwatqanda, Uyghur aptonom rayonluq hökümet 5-iyul béyjingda axbarat yighini ötküzüp, "5-Iyul weqesi" ning "Dölet ichi-sirtidiki sherqiy türkistan küchlirining birliship uyushturghan éghir zorawanliq jinayi weqesi" ikenliki, özlirining bu weqeni basturup, puqralarni qoghdighanliqini ilgiri sürgen. Axbarat yighinida eyni waqittiki Uyghur namayishchilirining "Qattiq jazalinishi kérekliki" ni bildürgen. Biraq ular 2009-yili 6-we 7-iyul künliri kaltek-toqmaq kötürüp, Uyghurlargha hujum qilghan xitaylarning qilmishini tilgha almighan.

Shu waqitta kaltek-toqmaq bilen Uyghurlargha hujum qilghan xitaylar teripidin wehshiylerche urup öltürülgen rozi zununning dadisi bilen bir mehellide olturghan alim hamut ependi rozi zunun heqqidiki so'allirimizgha jawab bérip mundaq dédi: "Bek yuwash, obdan yigit idi, ata-anisimu nahayiti yaxshi ademler idi."

2009-Yili 5-iyul weqesidin kéyin ürümchige bérip sotqa tartilghan Uyghurlar üchün adwokatliq qilghan kishilik hoquq adwokati téng biyaw eyni waqitta héchbir sotning adil yosunda ilip bérilmighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: "Men 2003-yilidin 2014-yilighiche xitayda kishilik hoquq adwokati bolghan idim. 2009-Yili 5-iyul weqeliride xitay adwokatlar we bashqa adwokatlarning qoligha alghan délolirida adil höküm chiqarghuzush mumkin bolmidi. Chünki xitay kompartiyesi sot mehkimisinimu kontrol qilidu. Ularning asasiy qanunlirida yézilghanliri emeliyette emeliyleshmeydu. Eyni waqittiki sotta chiqirilghan hökümler ularning özlirining asasi qanunlirighimu xilap."

U yene mundaq dédi: "Siz we sizning xelqingiz béshidin ötküzgen ashu ishlar üchün kechürüm soraymen. Uyghurlar üchün sözlesh méning mejburiyitim we wezipem."

Alimjan turdi ependi ijtima'iy taratqularda dosti rozi zunun heqqide téximi tepsiliy melumat bilidighanlar bolsa guwahliq bérishke chaqirghan.

U axirda bashqilarningmu "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning aldi-keynide yüz bergen weqeler heqqide bilidighanliri bolsa, xelq'aragha ashkarilishining zörürlükini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet