«Аптономийә» ниң тәвәллути вә униң 65 йиллиқ мусаписи (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-10-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай һөрмәт қаравуллири  тйәнәнмен мәйданида хитай дөлити қурулғанлиқиниң 71 йиллиқи мунасивити билән байрақ чиқириш мурасимида. 2020-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
Хитай һөрмәт қаравуллири тйәнәнмен мәйданида хитай дөлити қурулғанлиқиниң 71 йиллиқи мунасивити билән байрақ чиқириш мурасимида. 2020-Йили 1-өктәбир, бейҗиң.
REUTERS

20-Әсирдики уйғурларниң һаятида көрүлгән әң зор вәқәләрниң бири 1955-йили 1-өктәбир күни «шинҗаң уйғур аптоном райони» ниң қурулуши болди. «Аптономийә һоқуқи» ниң елан қилиниши худди бир қисим мутәхәссисләр көрситип өткәндәк уйғурларниң 1940-йиллиридин башланған «шәрқий түркистанниң мустәқиллиқини қолға кәлтүрүш» дегән темини чөридигән бир қатар сиясий арзу вә һәрбий интилишлиригә хатимә берип, хитай мәркизий һөкүмитиниң уйғурларға мутләқ һөкүмранлиқ қилишидәк йеңи бир басқучниң пәрдисини ачти. Шуниңдин бери хитай һөкүмити һәр йили «аптоном районниң қурулуши» вә «җуңхуа хәлқ җумһурийитиниң қурулуши» ни «қош байрам» шәклидә хатириләшни давам қилип кәлмәктә.

Бу йилму хитай һөкүмити аталмиш «шинҗаң уйғур аптоном райони қурулғанлиқи» ниң 65 йиллиқини хатириләш йиғини ачти һәмдә сабиқ рәисләрдин исмаил тиливалди, абләт абдурушитларни бейҗиңдин йиғинға тәклип қилди. Һалбуки хитай даирилириниң бу һәқтики барлиқ язма хәвәрлиридә хитай армийиси, «үч вилайәт инқилаби вәкиллириниң аилә тавабиатлири», «милләтләр иттипақи үлгиси» дегәндәк сәккиз сиясий саһәдин таллап чиқилған вәкилләрниң «65 йил мабәйнидә хитай компартийәси вә хитай һөкүмити рәһбәрликидә қолға кәлгән бүйүк нәтиҗиләргә мәдһийә оқуши» дин башқа сөз болмиған. Шуниңдәк аптоном районлуқ партком секретари чен чуәнгониң иҗтимаий муқимлиқ вә хәлқниң бәхт туйғусиға тоюнған «парлақ бир дәвр» ниң яритилиши һәмдә хитай компартийәси мәркизий комитетиға әгишип маңғандила узақ мәзгиллик әминликкә еришкили болидиғанлиқи һәққидики узун нутқидин башқа алаһидә мәзмунму көзгә челиқмайду.

Һалбуки, өткән йигирмә нәччә йил мабәйнидә қайта-қайта тилға елинип кәлгән аталмиш «хитай компартийәсиниң рәһбәрликидә шинҗаңда барлиққа кәлгән аләмшумул ғәлибиләр» уйғур җамаити үчүн сир әмәслики мәлум. Йәнә келип хитай һөкүмити бу «шанлиқ утуқлар» ни «чәтәлдики дүшмән күчләр вә бөлгүнчи күчләр көрүшни халимиған» һәмдә мушу һәсәт сәвәблик барлиққа кәлтүргән бир қатар ағдурмичилиқ һәрикәтлириниң мәнбәси қилип көрситиш арқилиқ өзлириниң зиянкәшликкә учриғанлиқини испатлашқа урунуп кәлгәниди. Лекин уйғуршунас алимлар болса дәл мушу «аптономийә» ни уйғурлардики наразилиқниң һәмдә хитай һөкүмитигә қарши оттуриға чиққан бир қатар паалийәтләрниң әң түп мәнбәси, дәп қарап кәлгән. Болупму уйғуршунас алимлардин гарднер бовиңдон өзиниң «шинҗаңдики аптономийә» намлиқ әсиридә «хитай һөкүмитини арқа тирәк қилған хитай мустәмликичи күчлириниң йәрлик уйғурларға тутқан хоҗайинлиқ позитсийәси бу җайдики барлиқ мәсилиләрниң йилтизи» дәп хуласә чиқарғаниди. Чүнки униң издинишлири дөләт билән йәрлик хәлқ оттурисида бир түрлүк мурәссә вә һәр икки тәрәп рази болидиған һәмкарлиқ бәрпа қилиш ролиға игә аптономийә васитисини хитай дөлитиниң «хитай хәлқиниң мутләқ нопузи һәмдә ‍уйғурларниң мутләқ итаити» асасидики механизимға айландурувалғанлиқини намаян қилған.

Җорҗ тавн университетиниң профессори, уйғуршунас җеймис милвардму бу җәһәттә өткән йерим әсирлик тарихниң әң чоң алаһидилики уйғурлар диярида барғансери чоңқурлишип маңған «хитай милләтчилики» болғанлиқини, буниңға әгишип йәрлик хәлқ болған уйғурларниң һәқ вә һоқуқ саһәсидә «аптономийә» васитиси арқилиқ техиму һоқуқсиз қилип қоюлғанлиқини тәкитләйду.

«Әнә шундақ төвәндин башлап аввал наһийәләрдә, кейинчә областларда қурулғили турған бу аптономийә бирликлири ахирқи һесабта өлкә дәриҗилик болған шинҗаң уйғур аптоном районини барлиққа кәлтүрди. Бу әмәлийәттә толиму устатлиқ билән қуруп чиқилған һәмдә бир тәрәпниң түплүк мәнпәәтини һәқиқий капаләткә игә қилидиған система иди. Чүнки униңда таҗик, моңғул, қазақ, туңган дегәндәк сани унчә көп болмиған милләтләргә төвәнрәк дәриҗидики аптономийә наһийиси яки областлири һәдийә қилинди, буниң билән бу милләтләр тәбиий һалда юқирирақ дәриҗидики аптономийә берилгән уйғурларға қарши күчләр болуп қалди. Шинҗаңдики бу хил вәзийәт аптономийә қурулған 1950-йиллардин башлап 1980-йилларғичә асасән мушу қелипта давам қилди. Бу җәряндики әң чоң тиришчанлиқ шинҗаңдики хитай болмиған бу милләтләрни қандақ қилип ‹бүйүк җуңхуа чоң аилиси'гә сиңдүрүветиш болди. Улар мана мушу хилдики аптономийә бирликлири арқилиқ бу милләтләрни өз разимәнлики билән хитайларға қошулуп кетиду, дәп ойлиғаниди. Аптономийә қурушниң алди-кәйнидә хитай һөкүмити уйғурларға хас нурғун саһәләргә, җүмлидин тил, мәдәнийәт вә дин саһәсигә толиму еһтиятчанлиқ билән муамилә қилди. Шуңа уйғурларму 1950-йиллардин башлап давам қилған нурғун сиясий паалийәтләргә, мәсилән, йәр ислаһати дегәнләргә қаршилиқ көрсәтмиди. Әмма мав зедоң башлиған сиясий күрәшләрниң қайнамлирида һәммила нәрсә ялиңач түс елишқа башлиди. Болупму ‹чоң сәкрәп илгириләш'тин таки ‹төт кишилик гуруһ' ағдурулуп дең шявпиң һоқуқни қолға алған 1980-йилларғичә уйғурларға қаритилған тәқиб шиддәт билән юқириға қарап маңди».

Профессор җим милвардниң пикричә, хитай һөкүмити уйғурларға аптономийә һоқуқи бәргән һәмдә уларға буниң қанчилик «тоғра йол» икәнликини һес қилдурған мәзгилләр «шинҗаң уйғур аптоном райони» намидики әң йүксәк аптономийә бирлики қурулғандин кейинки бирнәччә йилда ахирлишип қалған. Чүнки хитай миқясида партлиған сиясий күрәшләрниң боран-чапқунлири хитай һөкүмити үчүн мушуни баһанә қилип уйғурларниң миллий кимликини йоқитиш һәмдә уйғурларни «аптономийә» рамкисидин чиқармай туруп техиму һоқуқсиз қиливетишниң пурситини яратқан. У бу һәқтә мундақ дәйду.

«Әнә шу тәриқидә хитайдики ‹мәдәнийәт инқилаби'ниң боран-чапқунлирида хитай компартийәсиниң шинҗаңдики сиясәтлири бурунқидин көп чиңип кәтти. Тил, мәдәнийәт вә дин саһәсидики әркин дәврләр барғансери өтмүшкә хас шерин әслимиләргә айлинип қелишқа башлиди. Уйғурларға қаритилған түрлүк зулумлар әмдиликтә барғансери ашкара түс елишқа башлиди. Техиму муһими уйғурлар хитай компартийәсиниң әйни вақитта өзлиригә аптономийә қуруп бәргән вақитлиридики вәдилириниң барғансери унтулуп кетиливатқанлиқини тонуп йәтти. Шундақла шинҗаңда хитайларниң тәсириниң чоңқурлишишиға әгишип, хитай шовинизиминиңму ешип бериватқанлиқиға шаһит болди. Биз яхши билидиған ‹мәсчитләрни чошқа қотиниға айландуруш' һәрикити, уйғур аяллириниң чүмпәрдисини йиртип, әрләрниң сақал-бурутини қирқиш қилмишлири дәл әнә шу вақитларда барлиққа кәлди. Бу һадисиләр ‹конилиққа қарши туруш' намида уйғурларниң миллий кимликигә хас бәлгиләрни йоқитиш урунуши шәклидә давам қилди. Дәрвәқә бу вақитларда хитай өлкилиридиму бутханиларни чеқип ташлап, классик хитай мәдәнийитигә хас шәйиләрни йоқитиш һәрикити йүз бәргән. Әмма биз қарайдиған болсақ шинҗаңдики вә хитай өлкилиридики охшаш һәрикәтниң характери вә мәзмунида бәлким чоң пәрқләрниң болғанлиқини көримиз: ‹конилиққа қарши туруш' та шинҗаңдики хитайлар уйғурларға хас мирасларни вәйран қилған болса хитай өлкилиридики әһвал буниңдин пәрқлиқ болди».

Дәрвәқә дең шявпиң хитайниң йеңи рәһбири болғандин кейин, уйғурлар дияридики аптономийә вә уйғурларниң миллий кимлики бир қетимлиқ нәпәс еливелиш пурситигә еришкән. Әмма кейинки әмәлийәт бу қисқиғинә нәпәс еливелишниң бәдили бәкму еғир болғанлиқини рошән көрсәткән.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт