«Аптономийә» ниң тәвәллути вә униң 65 йиллиқ мусаписи (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-10-15
Share
shi-jinping-xitay-dolet-70-yilliqi.jpg Хитай рәиси ши җинпиң хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң 70 йиллиқини тәбрикләш зияпитидә. 2019-Йили 30-сентәбир, бейҗиң.
AP

Пүтүн хитайни астин-үстүн қиливәткән «мәдәнийәт инқилаби» ахирлишип, диң шявпиң хитай һакимийитиниң алий рәһбәрлик һоқуқини қолға алған, шуниңдәк хитай һөкүмити «ислаһат вә ечиветиш» дәп атайдиған ниспий әркинлик муһити барлиққа кәлгән 1980-йилларда уйғурлар иқтисад вә мәдәнийәт саһәсидә қисмән демини еливелиш имканиға еришкән болсиму, сиясий җәһәттики контроллуқ маһийәттә әсли һалитидә турувәргән. Чүнки хитай һөкүмити өткән йигирмә оттуз йил җәрянида уйғур диярини хитайниң «айрилмас тәркиби қисми» ға айландуруш урунушиниң әмәлгә ашмиғанлиқини, бу районниң омумий нопус қурулмисида уйғурларниң мутләқ үстүнлүкни игилишидәк реаллиқниң өзгәрмигәнликини һес қилип йәткән. «Аптономийә» рамкисида давам қилған ассимилятсийә урунушлириниң мәғлубийити хитай һөкүмитини бу җәһәттә башқичә йол тутушқа үндигән. Бу тоғрисида сөз болғанда җорҗ вашингтон университетиниң профессори, уйғуршунас шан робертс мундақ дәйду:

«Хитай хәлқ җумһурийити ‹мәдәнийәт зор инқилаби' арқилиқ уйғур районини хитайниң бир тәркибий қисми қилип чиқалмиди. Шуниң билән улар бу җайдики хәлқни ассимилятсийә болушқа мәҗбурлаш, ислам билән бағланған кимлик туйғусини өчүрүш тәдбирлирини зор күч билән иҗра қилишқа киришти. Әмма буларниң нәтиҗиси хитай һөкүмити күткәндәк болмиди. Бу районниң хитай дөлити билән ташқи дуня арисидики өткүнчи бәлвағ болуштәк алаһидилики һәмдә нопус, милләт қурулмиси қатарлиқ пәвқуладдә характери түпәйлидин пүтүнләй хитайға сиңип кәткән бир өлкигә айландуруш ишқа ашмиди. Шуниң билән 1950-йиллардин башланған бу һал 1980-йилларға кәлгәндә бир зор өзгиришни вуҗудқа кәлтүрди. Уйғурлар үчүн мәдәний һаятта бир қетимлиқ гүллиниш барлиққа келип, изчил тәқиб қилинип кәлгән ислам диниға әркинлик берилди. Буниң билән мәсчитләр көпләп қурулуп, уйғурларниң мәдәний һаятида ислам дини қайтидин җанланди. Уйғур зиялийлириму мәдәнийәт вә сәнәт саһәсидә көплигән әсәрләрни нәшр қилдуруш пурситигә еришти. Буниң билән 1990-йилларға кәлгәндә бу хил ‹әркинлик'кә қаритилған чәклимиләр оттуриға чиқишқа башлиди.»

Әнә шу тәриқидә ташқи дуня билән болған арилиқниң нисбәтән қисқириши, «аптономийә» қурулмисиға хас қисмән алаһидиликләрниң болушиға йол қоюлуши, шуниңдәк бир қисим уйғур сәрхиллириниң бу қисқиғинә «демини еливелиш» пурситидин пайдилинип, уйғур миллий кимликини қайта ойғитиш саһәсидики әмгәклири вә хитай һөкүмитиниң «малиманчилиқ дәвридин қалған җараһәтләрни әмләш» сиясәтлири бойичә илгири қаттиқ тәқиб қилинған мәдәний-маарип саһәсиниң қисмән «әркинлик» кә муйәссәр болуши билән уйғурлардики нәччә он йиллардин буян бесилип кәлгән наразилиқ охшимиған саһәләрдә ипадилинишкә башлиди. Бу наразилиқлар болса уйғурлар дияридики «аптономийә» ниң пәқәт қәғәз йүзидики аптономийә болмастин бәлки өз принсиплириға әмәл қилған һәқиқий мәнидики аптономийә болушини тәләп қилишта әң рошән әкс әтти. Болупму 1980-йилларниң оттурилири башланған уйғур алий мәктәп оқуғучилириниң наразилиқ намайишлири буниңдики әң җанлиқ үлгиләрдин бири болуп қалди. Бу һәқтә сөз болғанда җорҗтавн университетиниң профессори җеймис милвард мундақ дәйду:

«Әнә шу тәриқидики нәччә он йиллардин кейин 1989-йили хитайда зор көләмлик оқуғучилар һәрикити башланди. Худди шу вақитниң өзидә шинҗаңдиму мушуниңға охшап кетидиған оқуғучилар һәрикити барлиққа кәлди. Әлвәттә шинҗаңдики оқуғучилар һәрикәтлиридә бир қаримаққа хитай алий мәктәп оқуғучилириниң намайишиға охшап кетидиған омумий мәнзирә көзгә челиқсиму, йәнә буниңда түрлүк өзгичә темилар бар иди. Буниң ичидики лопнурдики атом синиқини тохтитиш, хитай көчмәнлириниң шинҗаңға зор көләмдә көчүп келишигә чәк қоюш, уйғурларға қаритилған пиланлиқ туғут сиясәтлирини өзгәртиш дегәндәк назук темилар шинҗаңдики оқуғучилар һәрикитиниң ‍өзигә хас мәзмунлири шәклидә оттуриға чиқти. Шуниң билән бу хил наразилиқ тезла сиясий мәсилигә айлинип кәтти. Буниңға әгишип уйғурлар арисидики йиғилип қалған наразилиқ чуқанлири көпләп оттуриға чиқишқа башлиди. 1990-Йилиға кәлгәндә диний әқидиләрдин мәдәт алған, әмма көлими бәкла кичик болған барен йезисидики қораллиқ қозғилаң партлиди. Бу қозғилаң алдин пиланланған һәмдә қозғилаң җәрянида исламий шоарлар товланған болуп, улар шу йезидики һөкүмәт вә сақчиханини һуҗум нишани қилған. Әнә шу бир йезидики вәқәдин кейин хитай һөкүмити сарасимигә чүшүп, пүткүл шинҗаң миқясида йәнә бир қетим зор көләмлик бастурушниң пәрдисини ачти. ‹Қаттиқ зәрбә бериш' намида башланған бу һәрикәтләрдә уйғур җәмийити еғир зәрбигә учриди. Гәрчә тйәнәнмендики оқуғучилар һәрикитини бастуруп болғандин кейин хитай һөкүмити хитай тәвәсидә ниспий әркинликни тәдриҗий әслигә кәлтүргән болсиму, шинҗаңда диний кимлик, миллий кимлик вә башқа саһәләрдики пикирләр қаттиқ тәқиб һалитидин қутулалмиди.»

Бу хил реаллиқниң йәнә бир алаһидилики хитай һөкүмитиниң «биңтуән» намидики иккинчи һөкүмранлиқ системисини бурунқидинму бәкрәк күчәйтишидә ипадиләнди. Болупму дең шявпиңниң «биңтуәнниң муқимлиқ вә тәрәққияттики роли» тоғрисида сөзлигән сөзлиридин кейин биңтуәнниң һәр җәһәттики функитсийәси техиму мукәмммәлләштүрүлүп, маһийәттә аптономийә системисидики һөкүмәтни чәкләшниң әң күчлүк васитиси болуп қалған. Бу хил ички қисимдики искәнҗигә елиш вәзийити оттура асия районида түркий хәлқләрниң мустәқиллиққа еришкән бир қатар җумһурийәтлириниң барлиққа келиши билән техиму күчәйгән. Чүнки хитай һөкүмити уйғур дияриға чегридаш болған бу районлардики йеңи йүзлинишниң бу районға «сәлбий тәсир» көрситип қелишидин бәкла әнсиригән. Бу һәқтә сөз болғанда профессор шан робертс мундақ дәйду:

«1989-Йилидики тйәнәнмен вәқәси һәмдә 1990-йиллиридики совет иттипақиниң һалакитидин кейин хитай һөкүмити сиясий әркинликни контрол қилишни башлиған болса аһалисиниң көп қисми хитай болмиған бу районда бу тәдбир техиму қаттиқ иҗра қилинишқа башлиди. Сабиқ совет иттипақиниң әзалири болған һәмдә уйғур райониға туташ болған оттура асия җумһурийәтлириниң мустәқил дөләтләргә айлинишиға әгишип шәкилдә буларға охшишип кетидиған һәмдә ‹аптономийә' рамкисида башқурулуватқан бу район хитай һөкүмити үчүн йеңи әндишиләрни пәйда қилишқа башлиди. Болупму бу хил хитай өлкә системисиға ‍охшимайдиған аптономийилик районда ашуниңға охшап кетидиған мустәқил дөләт болуш урунушиниң барлиққа келишини хитай һөкүмити зинһар халимайтти. Дәрвәқә уйғурларму бу өзгиришләргә нәзәр селиватқан болуп, бу тарихий өзгиришни кәлгүсидики өз тәқдирини өзи бәлгиләш яки игилик һоқуқ мәсилисини көтүрүп чиқиштики йеңи үмид, дәп қараватқаниди. Әнә шу вақитлардин тартип уйғурлар билән хитай дөлити оттурисидики җиддийлик барғансери юқири пәллигә чиқишқа башлиди. Әмма уйғурларниң қаршилиқи көпинчә пуқрави шәкил алған зорлуқ һәрикәтлиридә һәмдә көлиминиң бәкла кичик болушида ипадиләнди. Бу җәрянда қандақтур алдин тәшкилләнгән һәмдә зор көләм алған ‍уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикити барлиққа кәлгини йоқ. Әмма хитай дөлити бу районға болған нопус йөткәшни тезләштүрүп, ‹тәрәққият' намида бу районни хитайниң бир парчиси қилип еритиветишкә җиддий тутуш қилди. Бу җәрянда уйғурлардики ‹садақәтсизлик'ниң һәрқандақ шәкли қаттиқ бастурулди. Буниң билән 1990-йиллиридин башлап яманлишишқа башлиған уйғурлар билән хитай һөкүмити оттурисидики қаршилиқ 2000-йилларға кәлгәндә әң юқири пәллигә чиқти.»

Әнә шу тәриқидә 2000-йиллардин кейин «бөлгүнчиликкә қарши туруш» ниң орнини игилигән «террорлуққа қарши туруш» һәрикәтлири хитай һөкүмитиниң «аптономийә» ни аҗизлаштуруш вә ахирқи һесабта бикар қилиш йүзлинишигә қарап меңиши билән тәбиий йосунда бирлишип кәтти. Хоңкоң райониға берилгән һәқиқий мәнидики аптономийәниң һәмдә хитай һөкүмити вәдә қилған «50 йилғичә өзгәртмәслик» пиринсипиниң бикар қилиниши болса хитай һөкүмитиниң контроллуқида болған аптономийәниң ахирқи тәқдириниң қандақ болидиғанлиқини йәнә бир қетим җанлиқ намаян қилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.