"Aptonomiye" ning tewelluti we uning 65 yilliq musapisi (2)

Muxbirimiz eziz
2020-10-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay re'isi shi jinping xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh ziyapitide. 2019-Yili 30-séntebir, béyjing.
Xitay re'isi shi jinping xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 70 yilliqini tebriklesh ziyapitide. 2019-Yili 30-séntebir, béyjing.
AP

Pütün xitayni astin-üstün qiliwetken "Medeniyet inqilabi" axirliship, ding shyawping xitay hakimiyitining aliy rehberlik hoquqini qolgha alghan, shuningdek xitay hökümiti "Islahat we échiwétish" dep ataydighan nispiy erkinlik muhiti barliqqa kelgen 1980-yillarda Uyghurlar iqtisad we medeniyet saheside qismen démini éliwélish imkanigha érishken bolsimu, siyasiy jehettiki kontrolluq mahiyette esli halitide turuwergen. Chünki xitay hökümiti ötken yigirme ottuz yil jeryanida Uyghur diyarini xitayning "Ayrilmas terkibi qismi" gha aylandurush urunushining emelge ashmighanliqini, bu rayonning omumiy nopus qurulmisida Uyghurlarning mutleq üstünlükni igilishidek ré'alliqning özgermigenlikini hés qilip yetken. "Aptonomiye" ramkisida dawam qilghan assimilyatsiye urunushlirining meghlubiyiti xitay hökümitini bu jehette bashqiche yol tutushqa ündigen. Bu toghrisida söz bolghanda jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori, Uyghurshunas shan robérts mundaq deydu:

"Xitay xelq jumhuriyiti 'medeniyet zor inqilabi' arqiliq Uyghur rayonini xitayning bir terkibiy qismi qilip chiqalmidi. Shuning bilen ular bu jaydiki xelqni assimilyatsiye bolushqa mejburlash, islam bilen baghlan'ghan kimlik tuyghusini öchürüsh tedbirlirini zor küch bilen ijra qilishqa kirishti. Emma bularning netijisi xitay hökümiti kütkendek bolmidi. Bu rayonning xitay döliti bilen tashqi dunya arisidiki ötkünchi belwagh bolushtek alahidiliki hemde nopus, millet qurulmisi qatarliq pewqul'adde xaraktéri tüpeylidin pütünley xitaygha singip ketken bir ölkige aylandurush ishqa ashmidi. Shuning bilen 1950-yillardin bashlan'ghan bu hal 1980-yillargha kelgende bir zor özgirishni wujudqa keltürdi. Uyghurlar üchün medeniy hayatta bir qétimliq güllinish barliqqa kélip, izchil teqib qilinip kelgen islam dinigha erkinlik bérildi. Buning bilen meschitler köplep qurulup, Uyghurlarning medeniy hayatida islam dini qaytidin janlandi. Uyghur ziyaliylirimu medeniyet we sen'et saheside köpligen eserlerni neshr qildurush pursitige érishti. Buning bilen 1990-yillargha kelgende bu xil 'erkinlik'ke qaritilghan cheklimiler otturigha chiqishqa bashlidi."

Ene shu teriqide tashqi dunya bilen bolghan ariliqning nisbeten qisqirishi, "Aptonomiye" qurulmisigha xas qismen alahidiliklerning bolushigha yol qoyulushi, shuningdek bir qisim Uyghur serxillirining bu qisqighine "Démini éliwélish" pursitidin paydilinip, Uyghur milliy kimlikini qayta oyghitish sahesidiki emgekliri we xitay hökümitining "Malimanchiliq dewridin qalghan jarahetlerni emlesh" siyasetliri boyiche ilgiri qattiq teqib qilin'ghan medeniy-ma'arip sahesining qismen "Erkinlik" ke muyesser bolushi bilen Uyghurlardiki nechche on yillardin buyan bésilip kelgen naraziliq oxshimighan sahelerde ipadilinishke bashlidi. Bu naraziliqlar bolsa Uyghurlar diyaridiki "Aptonomiye" ning peqet qeghez yüzidiki aptonomiye bolmastin belki öz prinsiplirigha emel qilghan heqiqiy menidiki aptonomiye bolushini telep qilishta eng roshen eks etti. Bolupmu 1980-yillarning otturiliri bashlan'ghan Uyghur aliy mektep oqughuchilirining naraziliq namayishliri buningdiki eng janliq ülgilerdin biri bolup qaldi. Bu heqte söz bolghanda jorjtawn uniwérsitétining proféssori jéymis milward mundaq deydu:

"Ene shu teriqidiki nechche on yillardin kéyin 1989-yili xitayda zor kölemlik oqughuchilar herikiti bashlandi. Xuddi shu waqitning özide shinjangdimu mushuninggha oxshap kétidighan oqughuchilar herikiti barliqqa keldi. Elwette shinjangdiki oqughuchilar heriketliride bir qarimaqqa xitay aliy mektep oqughuchilirining namayishigha oxshap kétidighan omumiy menzire közge chéliqsimu, yene buningda türlük özgiche témilar bar idi. Buning ichidiki lopnurdiki atom siniqini toxtitish, xitay köchmenlirining shinjanggha zor kölemde köchüp kélishige chek qoyush, Uyghurlargha qaritilghan pilanliq tughut siyasetlirini özgertish dégendek nazuk témilar shinjangdiki oqughuchilar herikitining ‍özige xas mezmunliri sheklide otturigha chiqti. Shuning bilen bu xil naraziliq tézla siyasiy mesilige aylinip ketti. Buninggha egiship Uyghurlar arisidiki yighilip qalghan naraziliq chuqanliri köplep otturigha chiqishqa bashlidi. 1990-Yiligha kelgende diniy eqidilerdin medet alghan, emma kölimi bekla kichik bolghan barén yézisidiki qoralliq qozghilang partlidi. Bu qozghilang aldin pilanlan'ghan hemde qozghilang jeryanida islamiy sho'arlar towlan'ghan bolup, ular shu yézidiki hökümet we saqchixanini hujum nishani qilghan. Ene shu bir yézidiki weqedin kéyin xitay hökümiti sarasimige chüshüp, pütkül shinjang miqyasida yene bir qétim zor kölemlik basturushning perdisini achti. 'qattiq zerbe bérish' namida bashlan'ghan bu heriketlerde Uyghur jem'iyiti éghir zerbige uchridi. Gerche tyen'enméndiki oqughuchilar herikitini basturup bolghandin kéyin xitay hökümiti xitay teweside nispiy erkinlikni tedrijiy eslige keltürgen bolsimu, shinjangda diniy kimlik, milliy kimlik we bashqa sahelerdiki pikirler qattiq teqib halitidin qutulalmidi."

Bu xil ré'alliqning yene bir alahidiliki xitay hökümitining "Bingtu'en" namidiki ikkinchi hökümranliq sistémisini burunqidinmu bekrek kücheytishide ipadilendi. Bolupmu déng shyawpingning "Bingtu'enning muqimliq we tereqqiyattiki roli" toghrisida sözligen sözliridin kéyin bingtu'enning her jehettiki funkitsiyesi téximu mukemmmelleshtürülüp, mahiyette aptonomiye sistémisidiki hökümetni chekleshning eng küchlük wasitisi bolup qalghan. Bu xil ichki qisimdiki iskenjige élish weziyiti ottura asiya rayonida türkiy xelqlerning musteqilliqqa érishken bir qatar jumhuriyetlirining barliqqa kélishi bilen téximu kücheygen. Chünki xitay hökümiti Uyghur diyarigha chégridash bolghan bu rayonlardiki yéngi yüzlinishning bu rayon'gha "Selbiy tesir" körsitip qélishidin bekla ensirigen. Bu heqte söz bolghanda proféssor shan robérts mundaq deydu:

"1989-Yilidiki tyen'enmén weqesi hemde 1990-yilliridiki sowét ittipaqining halakitidin kéyin xitay hökümiti siyasiy erkinlikni kontrol qilishni bashlighan bolsa ahalisining köp qismi xitay bolmighan bu rayonda bu tedbir téximu qattiq ijra qilinishqa bashlidi. Sabiq sowét ittipaqining ezaliri bolghan hemde Uyghur rayonigha tutash bolghan ottura asiya jumhuriyetlirining musteqil döletlerge aylinishigha egiship shekilde bulargha oxshiship kétidighan hemde 'aptonomiye' ramkisida bashquruluwatqan bu rayon xitay hökümiti üchün yéngi endishilerni peyda qilishqa bashlidi. Bolupmu bu xil xitay ölke sistémisigha ‍oxshimaydighan aptonomiyilik rayonda ashuninggha oxshap kétidighan musteqil dölet bolush urunushining barliqqa kélishini xitay hökümiti zinhar xalimaytti. Derweqe Uyghurlarmu bu özgirishlerge nezer séliwatqan bolup, bu tarixiy özgirishni kelgüsidiki öz teqdirini özi belgilesh yaki igilik hoquq mesilisini kötürüp chiqishtiki yéngi ümid, dep qarawatqanidi. Ene shu waqitlardin tartip Uyghurlar bilen xitay döliti otturisidiki jiddiylik barghanséri yuqiri pellige chiqishqa bashlidi. Emma Uyghurlarning qarshiliqi köpinche puqrawi shekil alghan zorluq heriketliride hemde kölimining bekla kichik bolushida ipadilendi. Bu jeryanda qandaqtur aldin teshkillen'gen hemde zor kölem alghan ‍Uyghurlarning musteqilliq herikiti barliqqa kelgini yoq. Emma xitay döliti bu rayon'gha bolghan nopus yötkeshni tézleshtürüp, 'tereqqiyat' namida bu rayonni xitayning bir parchisi qilip éritiwétishke jiddiy tutush qildi. Bu jeryanda Uyghurlardiki 'sadaqetsizlik'ning herqandaq shekli qattiq basturuldi. Buning bilen 1990-yilliridin bashlap yamanlishishqa bashlighan Uyghurlar bilen xitay hökümiti otturisidiki qarshiliq 2000-yillargha kelgende eng yuqiri pellige chiqti."

Ene shu teriqide 2000-yillardin kéyin "Bölgünchilikke qarshi turush" ning ornini igiligen "Térrorluqqa qarshi turush" heriketliri xitay hökümitining "Aptonomiye" ni ajizlashturush we axirqi hésabta bikar qilish yüzlinishige qarap méngishi bilen tebi'iy yosunda birliship ketti. Xongkong rayonigha bérilgen heqiqiy menidiki aptonomiyening hemde xitay hökümiti wede qilghan "50 Yilghiche özgertmeslik" pirinsipining bikar qilinishi bolsa xitay hökümitining kontrolluqida bolghan aptonomiyening axirqi teqdirining qandaq bolidighanliqini yene bir qétim janliq namayan qildi.

Toluq bet