«Әркинлик сарийи» ниң 2019-йиллиқ «әркинлик мукапати» илһам тохтиға берилди

Мухбиримиз әзиз
2019-05-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам дадисиға вакалитән бу йилқи «әркинлик мукапати» ни тапшурувалди. 2019-Йили 8-май. Вашингтон, америка.
Илһам тохтиниң қизи җәвһәр илһам дадисиға вакалитән бу йилқи «әркинлик мукапати» ни тапшурувалди. 2019-Йили 8-май. Вашингтон, америка.
RFA/Eziz

Вашингтон шәһиридики «әркинлик сарийи» өзиниң кишилик һоқуқ вә демократийини һимайә қилиш, шундақла һакиммутләқ һакимийәтләрниң демократийигә пәйда қиливатқан хирислирини чәкләш саһәсидики көплигән хизмәтлири билән американиң ичи вә тешида һәрқайси саһәләргә тонушлуқ болған ғәйрий рәсмий һөкүмәт тәшкилатлириниң биридур. 1943-Йилидин тартип «әркинлик сарийи» әркинлик вә демократийә саһәсидә авангартлиқ ролини ойниған шәхсләргә йилда бир қетим «әркинлик мукапати» тарқитип кәлмәктә. Һазирғичә бу мукапатқа еришкәнләр ичидә ейсенховер, җорҗ маршал, мартен лутер киң, винстон черчил, далай лама, васлав хавел қатарлиқ дуняда тонулған шәхсләр болуп, 2019-йиллиқ мукапатниң хитай түрмисидики уйғур зиялийси илһам тохтиға берилиши муһаҗирәттики уйғурларни толиму сөйүндүргән бир һадисә болди.

Бу йилқи мукапат тарқитиш мурасими 8-май күни ахшими вашингтон шәһиридики ритз карлтон меһмансарийида чақирилди. «Әркинлик сарийи» һәйәт әзалири комитетиниң рәиси майкил чертоф қарши елиш сөзи қилип, өткән он-йигирмә йил мабәйнидә дуня миқясида демократийә вә әркинликниң барғансери чекинишкә йүзлиниватқанлиқини, өз хәлқиниң әркинлик вә демократийә һәқлирини капаләткә игә қилиш мәҗбурийити болған дөләт һакимийәтлириниң әксичә йол тутуп, пуқралар бәһримән болушқа тегишлик бу һәқләрни аяқ-асти қиливатқанлиқини сөзләп өтти. Шу қатарда һазир демократийә вә әркинликкә әң зор дәриҗидә хирис пәйда қиливатқан дөләтләрниң бири болған хитайниң һазир милйонлиған уйғурларни җаза лагерлириға қамивалғанлиқини алаһидә мисал қатарида тәкитләп өтти. 

Шуниңдин кейин «әркинлик сарийи» ниң тәсис қилиниши һәққидики қисқа филим көрситилди. Филимдә бу тәшкилатниң америкада кишилик һоқуқ, демократийә вә әркинликни һимайә қилиш мәқситидә қурулған тунҗи тәшкилат икәнлики, у дуняға кәлгәндин буян дуня миқясида қандақ хизмәтләрни ишлигәнлики қисқа вә чүшинишлик қилип баян қилинған иди. Болупму униңда йеқинқи бирнәччә йилда бир қисим дөләтләрниң, җүмлидин хитайниң юқири пән-техника васитилиридин пайдилинип хитай болмиған милләтләрниң сөз әркинлики вә етиқад әркинликини боғуп кәлгәнлики, һакиммутләқлиқ асасидики хитай дөлитиниң дуня миқясида демократийә вә әркинликниң чекинишидә баш «ролчи» болуватқанлиқи җанлиқ тәсвирләнгән иди. 

«Әркинлик сарийи» ниң рәиси майкил абрамовиз ечилиш нутқи сөзләп «соғуқ уруш» тин буянқи дуня вәзийитиниң омуми җәһәттин алғанда демократийиниң чекинишигә шаһит болуватқанлиқини, демократийигә қәдәм елип, демократийәлишишниң һузурини сүрүватқан бир қисим дөләтләрниңму буниңға мас һалда арқиға йенип кетиватқанлиқини, «дуня демократийисиниң сәркиси» дәп қариливатқан америка һөкүмитиниңму демократийигә сәркилик қилишта қисмән чекинишкә йүзлиниватқанлиқини әслитип өткәч, әркинлик сарийиниң бу җәһәттики бошлуқни толдурушта қиливатқан хизмәтлириниң муһимлиқини тәкитлиди. 

«Әркинлик сарийи» бу йиллиқ мукапат тарқитиш мурасимида үч хил мукапат тарқатти. Униң биринчиси «әркинлик мукапати» болуп, америка юқири палатасиниң әзаси, йеқинқи мәзгилләрдин буян актиплиқ билән «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһиси» ниң хизмитидә болуватқан корй гарднер бу йиллиқ «әркинлик мукапати» ниң уйғур зиялийси илһам тохтиға берилгәнлики мунасивити билән мәхсус сөз қилди. У сөзидә нуқтилиқ қилип илһам тохтиниң әһвали тоғрисида йиғин әһлигә әтраплиқ вә уқушлуқ қилип чүшәнчә бәрди. Шундақла униң кәм тепилидиған гөһәр кәби уйғур зиялийси болушиға қаримай муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғанлиқини, илһам тохтиға чапланған «бөлгүнчилик» җинайитиниң униң әмәлий иш-паалийәтлиригә қилчә мас кәлмәйдиғанлиқи, йәнә келип униң қәһриманларчә көкрәк керип алдиға чиқип һәқни сөзләштәк җасаритиниң һәммила кишигә илһам бәхш етидиғанлиқини, һазир болса илһам тохтиға охшаш йүзлигән уйғур зиялийлириниң қолға елинип түрмиләргә қамалғанлиқини, буниңға қошулуп икки милйондин артуқ уйғурниң «қайта тәрбийиләш мәркизи» намидики лагерларға қамалғанлиқини, бу лагерларда қийнақ вә өлүм вәқәлириниң көпләп оттуриға чиқиватқанлиқини, уйғурлар дуч келиватқан сиясий, диний вә мәдәнийәт җәһәттики бастурушлар сәвәбидин сансизлиған аилиләрниң вәйран болуватқанлиқини баян қилди. Ахирида у илһам тохтиға вакалитән униң америкадики қизи җәвһәр илһамниң дадисиға вакалитән бу йилқи «әркинлик мукапати» ни тапшурувалидиғанлиқини елан қилғанда пүтүн залдикиләр орунлиридин туруп қизғин алқиш яғдурди. 

Өткән һәптә индияна университетидики оқушини тамамлиған җәвһәр илһам сөзгә чиқип, дадисиға «әркинлик мукапати» берилгән мушу минутларда өзи үчүн улуғ инсан һесаблинидиған, бир өмүр уйғурниң дәрдидә көйгән дадисиниң хитай түрмисидә икәнликини, шуниңдәк дадисиға охшаш милйонлиған уйғурниң лагерларға қамалғанлиқини, бир күнләргә кәлгәндә «әркинлик мукапати» ға охшаш мукапатларни тарқитишниң зөрүрийити қалмайдиғанлиқини, чүнки дуняда һәммила адәм җисманий вә роһий җәһәттин әркин вә һөр яшайдиған бир күн җәзмән келиду, дәп ишинидиғанлиқини тәкитлигәндә залда йәнә бир қетим гүлдүрас алқиш садаси көтүрүлди. 

«Әркинлик сарийи» ниң бу йилқи мукапатлириниң иккинчиси «лидерлиқ мукапати» болуп, дуняви ширкәт болған «микрософт» ширкитиниң рәиси брад симисқа берилди. «Тонуш өстүрүш мукапати» болса мисирлиқ даңлиқ комедийә артиси басем йүсүфкә берилди. 

Мукапат тарқитиш мурасими аяғлашқанда «әркинлик сарийи» ниң рәиси майкил абрамовиз айрим зияритимизни қобул қилди. Биз униңдин бу йилқи мукапатни илһам тохтиға бериштики сәвәбләр һәққидә сориғанда у илһам тохтиниң һәқни яқлаш җүритиниң буниңдики бир муһим сәвәб икәнликини билдүрди. 

«Биз бу мукапатни тәқдим қилиш арқилиқ уйғурлар арисидики бир йетәкчини етирап қилишни ойлаштуқ. Шундақла униң унтуп кетилмигәнликини әслитип өтүшниму мувапиқ таптуқ. Биз униң җасаритигә һәмдә әркинликни қоғдаш шиҗаитигә мушу арқилиқ апирин ейттуқ. Буниң хитай үчүн немидин дерәк беришигә бирнәрсә дейәлмәймән. Әмма биз мушундақ бир йәккә шәхсниң җасаритини етирап қилмақтимиз. Шуниң билән биргә хитай һөкүмитигә ‹уйғурларға зулум селишни тохтат' демәктимиз.» 

Җәвһәр илһамдин униң шу тапта қандақ һес-туйғуда болуватқанлиқини сориғинимизда у өзиниң толиму һаяҗанда икәнликини билдүрди. Шундақла дадисиниң васитиси билән уйғурларниң авазиниң техиму көп кишиләргә аңлинишини үмид қилидиғанлиқини, чүнки һазир сансизлиған уйғурниң дадисиға охшаш қисмәткә дучар болуватқанлиқини тәкитлиди. 

Бүгүнки паалийәткә қатнашқан меһманлардин вашингтон шәһиридики уйғур адвокат нурий түркәл «әркинлик мукапати» ниң илһам тохтиға берилишиниң уйғур җәмийити еғир сиясий кризисқа дуч келиватқан бир пәйттә техиму зор әһмийәткә игә болидиғанлиқини алаһидә тәкитләп өтти. 

Илһам тохтиниң 2019-йиллиқ «әркинлик мукапати» ға еришиши муһаҗирәттики уйғурларни бәкла хушал қилған болуп, буниң уйғур давасиға техиму көп һесдашлиқ вә қоллаш елип келиши үмид қилинмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт