"Erkinlik sariyi" ning 2019-yilliq "Erkinlik mukapati" ilham toxtigha bérildi

Muxbirimiz eziz
2019-05-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxtining qizi jewher ilham dadisigha wakaliten bu yilqi "Erkinlik mukapati" ni tapshuruwaldi. 2019-Yili 8-may. Washin'gton, amérika.
Ilham toxtining qizi jewher ilham dadisigha wakaliten bu yilqi "Erkinlik mukapati" ni tapshuruwaldi. 2019-Yili 8-may. Washin'gton, amérika.
RFA/Eziz

Washin'gton shehiridiki "Erkinlik sariyi" özining kishilik hoquq we démokratiyini himaye qilish, shundaqla hakimmutleq hakimiyetlerning démokratiyige peyda qiliwatqan xirislirini cheklesh sahesidiki köpligen xizmetliri bilen amérikaning ichi we téshida herqaysi sahelerge tonushluq bolghan gheyriy resmiy hökümet teshkilatlirining biridur. 1943-Yilidin tartip "Erkinlik sariyi" erkinlik we démokratiye saheside awan'gartliq rolini oynighan shexslerge yilda bir qétim "Erkinlik mukapati" tarqitip kelmekte. Hazirghiche bu mukapatqa érishkenler ichide éysénxowér, jorj marshal, martén lutér king, winston chérchil, dalay lama, waslaw xawél qatarliq dunyada tonulghan shexsler bolup, 2019-yilliq mukapatning xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilishi muhajirettiki Uyghurlarni tolimu söyündürgen bir hadise boldi.

Bu yilqi mukapat tarqitish murasimi 8-may küni axshimi washin'gton shehiridiki ritz karlton méhmansariyida chaqirildi. "Erkinlik sariyi" hey'et ezaliri komitétining re'isi maykil chértof qarshi élish sözi qilip, ötken on-yigirme yil mabeynide dunya miqyasida démokratiye we erkinlikning barghanséri chékinishke yüzliniwatqanliqini, öz xelqining erkinlik we démokratiye heqlirini kapaletke ige qilish mejburiyiti bolghan dölet hakimiyetlirining eksiche yol tutup, puqralar behrimen bolushqa tégishlik bu heqlerni ayaq-asti qiliwatqanliqini sözlep ötti. Shu qatarda hazir démokratiye we erkinlikke eng zor derijide xiris peyda qiliwatqan döletlerning biri bolghan xitayning hazir milyonlighan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamiwalghanliqini alahide misal qatarida tekitlep ötti. 

Shuningdin kéyin "Erkinlik sariyi" ning tesis qilinishi heqqidiki qisqa filim körsitildi. Filimde bu teshkilatning amérikada kishilik hoquq, démokratiye we erkinlikni himaye qilish meqsitide qurulghan tunji teshkilat ikenliki, u dunyagha kelgendin buyan dunya miqyasida qandaq xizmetlerni ishligenliki qisqa we chüshinishlik qilip bayan qilin'ghan idi. Bolupmu uningda yéqinqi birnechche yilda bir qisim döletlerning, jümlidin xitayning yuqiri pen-téxnika wasitiliridin paydilinip xitay bolmighan milletlerning söz erkinliki we étiqad erkinlikini boghup kelgenliki, hakimmutleqliq asasidiki xitay dölitining dunya miqyasida démokratiye we erkinlikning chékinishide bash "Rolchi" boluwatqanliqi janliq teswirlen'gen idi. 

"Erkinlik sariyi" ning re'isi maykil abramowiz échilish nutqi sözlep "Soghuq urush" tin buyanqi dunya weziyitining omumi jehettin alghanda démokratiyining chékinishige shahit boluwatqanliqini, démokratiyige qedem élip, démokratiyelishishning huzurini sürüwatqan bir qisim döletlerningmu buninggha mas halda arqigha yénip kétiwatqanliqini, "Dunya démokratiyisining serkisi" dep qariliwatqan amérika hökümitiningmu démokratiyige serkilik qilishta qismen chékinishke yüzliniwatqanliqini eslitip ötkech, erkinlik sariyining bu jehettiki boshluqni toldurushta qiliwatqan xizmetlirining muhimliqini tekitlidi. 

"Erkinlik sariyi" bu yilliq mukapat tarqitish murasimida üch xil mukapat tarqatti. Uning birinchisi "Erkinlik mukapati" bolup, amérika yuqiri palatasining ezasi, yéqinqi mezgillerdin buyan aktipliq bilen "Uyghur kishilik hoquq qanun layihisi" ning xizmitide boluwatqan kory gardnér bu yilliq "Erkinlik mukapati" ning Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgenliki munasiwiti bilen mexsus söz qildi. U sözide nuqtiliq qilip ilham toxtining ehwali toghrisida yighin ehlige etrapliq we uqushluq qilip chüshenche berdi. Shundaqla uning kem tépilidighan göher kebi Uyghur ziyaliysi bolushigha qarimay muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanliqini, ilham toxtigha chaplan'ghan "Bölgünchilik" jinayitining uning emeliy ish-pa'aliyetlirige qilche mas kelmeydighanliqi, yene kélip uning qehrimanlarche kökrek kérip aldigha chiqip heqni sözleshtek jasaritining hemmila kishige ilham bexsh étidighanliqini, hazir bolsa ilham toxtigha oxshash yüzligen Uyghur ziyaliylirining qolgha élinip türmilerge qamalghanliqini, buninggha qoshulup ikki milyondin artuq Uyghurning "Qayta terbiyilesh merkizi" namidiki lagérlargha qamalghanliqini, bu lagérlarda qiynaq we ölüm weqelirining köplep otturigha chiqiwatqanliqini, Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy, diniy we medeniyet jehettiki basturushlar sewebidin sansizlighan a'ililerning weyran boluwatqanliqini bayan qildi. Axirida u ilham toxtigha wakaliten uning amérikadiki qizi jewher ilhamning dadisigha wakaliten bu yilqi "Erkinlik mukapati" ni tapshuruwalidighanliqini élan qilghanda pütün zaldikiler orunliridin turup qizghin alqish yaghdurdi. 

Ötken hepte indiyana uniwérsitétidiki oqushini tamamlighan jewher ilham sözge chiqip, dadisigha "Erkinlik mukapati" bérilgen mushu minutlarda özi üchün ulugh insan hésablinidighan, bir ömür Uyghurning derdide köygen dadisining xitay türmiside ikenlikini, shuningdek dadisigha oxshash milyonlighan Uyghurning lagérlargha qamalghanliqini, bir künlerge kelgende "Erkinlik mukapati" gha oxshash mukapatlarni tarqitishning zörüriyiti qalmaydighanliqini, chünki dunyada hemmila adem jismaniy we rohiy jehettin erkin we hör yashaydighan bir kün jezmen kélidu, dep ishinidighanliqini tekitligende zalda yene bir qétim güldüras alqish sadasi kötürüldi. 

"Erkinlik sariyi" ning bu yilqi mukapatlirining ikkinchisi "Lidérliq mukapati" bolup, dunyawi shirket bolghan "Mikrosoft" shirkitining re'isi brad simisqa bérildi. "Tonush östürüsh mukapati" bolsa misirliq dangliq komédiye artisi basém yüsüfke bérildi. 

Mukapat tarqitish murasimi ayaghlashqanda "Erkinlik sariyi" ning re'isi maykil abramowiz ayrim ziyaritimizni qobul qildi. Biz uningdin bu yilqi mukapatni ilham toxtigha bérishtiki sewebler heqqide sorighanda u ilham toxtining heqni yaqlash jür'itining buningdiki bir muhim seweb ikenlikini bildürdi. 

"Biz bu mukapatni teqdim qilish arqiliq Uyghurlar arisidiki bir yétekchini étirap qilishni oylashtuq. Shundaqla uning untup kétilmigenlikini eslitip ötüshnimu muwapiq taptuq. Biz uning jasaritige hemde erkinlikni qoghdash shija'itige mushu arqiliq apirin éyttuq. Buning xitay üchün némidin dérek bérishige birnerse déyelmeymen. Emma biz mushundaq bir yekke shexsning jasaritini étirap qilmaqtimiz. Shuning bilen birge xitay hökümitige 'Uyghurlargha zulum sélishni toxtat' démektimiz." 

Jewher ilhamdin uning shu tapta qandaq hés-tuyghuda boluwatqanliqini sorighinimizda u özining tolimu hayajanda ikenlikini bildürdi. Shundaqla dadisining wasitisi bilen Uyghurlarning awazining téximu köp kishilerge anglinishini ümid qilidighanliqini, chünki hazir sansizlighan Uyghurning dadisigha oxshash qismetke duchar boluwatqanliqini tekitlidi. 

Bügünki pa'aliyetke qatnashqan méhmanlardin washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat nuriy türkel "Erkinlik mukapati" ning ilham toxtigha bérilishining Uyghur jem'iyiti éghir siyasiy krizisqa duch kéliwatqan bir peytte téximu zor ehmiyetke ige bolidighanliqini alahide tekitlep ötti. 

Ilham toxtining 2019-yilliq "Erkinlik mukapati" gha érishishi muhajirettiki Uyghurlarni bekla xushal qilghan bolup, buning Uyghur dawasigha téximu köp hésdashliq we qollash élip kélishi ümid qilinmaqta iken.

Toluq bet