Erkinlik sariyining dölet halqighan bésim heqqidiki yéngi doklatida Uyghurlarning weziyiti yorutuldi

Muxbirimiz irade
2022.06.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Erkinlik sariyining dölet halqighan bésim heqqidiki yéngi doklatida Uyghurlarning weziyiti yorutuldi Amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq organliridin bolghan erkinlik sariyining prézidénti Michael Abramowitz yighinda sözlimekte. 2020-Yili 9-yanwar.
c-span.org

Amérikadiki nopuzluq kishilik hoquq organliridin bolghan erkinlik sariyi ötken yilidin buyan yilda bir qétim élan qilidighan erkinlik körsetküchi doklatini asasliq mustebit hakimiyetlerning chégra halqighan bésim herikitige merkezleshtürgen idi. Ular aldinqi yili bu heqte “Chégra halqighan bésim we uning kölimi-közdin yiraq, emma diqqettin yiraq emes” dégen tunji doklatini élan qilip, bu mesilige alahide diqqet tartqan idi.

Erkinlik sariyi bu yilliq doklatinimu mushu mesilige merkezleshtürgen bolup, ularning bu yilliq doklatining ismi “Amérikadimu bixeter emes: amérikadiki dölet halqighan basturush” dep mawzu qoyghan. Ular bu arqiliq özliri amérika tupraqlirida yashawatqan bolsimu, emma kelgen döletliridiki mustebit hakimiyetlerning izchil halda tehditi we tehditige uchrawatqan kishilerning mesilisini alahide yorutqan.

Doklatta munular bayan qilin'ghan: “Mustebit hakimiyetler amérika tupraqlirigha sayisini tashlimaqta. Amérikada yashaydighan chet ellik öktichilerge hujum qilish 1950-yilliridin bashlap bar ish bolsimu, biraq bu hakimiyetlerning heriketliri yéqinqi yillardin buyan qattiq kücheydi. Iran, xitay, misir, rosiye, riwanda, se'udi erebistan we bashqa döletler hökümetliri amérikaning qanunlirini depsende qilip, özining tehdid sélish, parakendichilik sélish, nazaret qilish, péyigha chüshüsh we hetta bu kishilerge jismaniy jehettin ziyan yetküzüsh süyiqestini pilanlashtek heriketler bilen shughullanmaqta.”

Doklatta yene munular déyilgen: “Bu hakimiyetler oxshimighan pikirlerni jimiqturush üchün öz chégrasidin halqip, dölet halqighan basturushqa qatnishiwatidu. Amérikada turup özliri kelgen döletlerdiki kishilik hoquq we démokratiyeni qollawatqan kishiler, yurtlirida qalghan dostliri we a'ilisining xatirjemliki üchün heriket qiliwatqan shexsler bolup, dölet halqighan basturushning nishanigha aylanmaqta. Dölet halqighan basturush mesilisi bir tashqiy mesile emes, belki del amérikada yashaydighan kishilerning hayati we erkinlikige tesir körsitidighan, ularning shexsiy mexpiyetliki, erkin pikir bayan qilish we erkin heriket qilish hoquqigha dexli-teruz qilidighan herikettur. Ularning hoquqi we erkinlikige dexli qilish amérikaning démokratiyesi we uning apparatlirining süpitige biwasite ziyan salidu.”

Erkinlik sariyi 2-iyun küni mezkur doklatning élan qilinish munasiwiti bilen bir axbarat élan qilish yighini ötküzgen bolup, uningda mezkur organ tetqiqatchiliri doklattiki muhim noqtilarni chüshendürüp ötti. Erkinlik sariyi tetqiqatchiliri öz tetqiqatlirigha asaslan'ghanda, 2021-yili eng diqqet qozghaydighan mesilining chégra halqip turup bésim qilish mesiliside diktator hakimiyetlerning öz-ara hemkarliqni kücheytiwatqanliqi bolghanliqini, bu hakimiyetlerning nishan qilin'ghan kishini qachurush, qayturup kétish urunushlirida öz-ara hemkarlishiwatqanliqini, chünki déktatorlarning qarshi pikirliklerni ortaq düshmen dep qaraydighanliqini bildürgen. Mezkur organ buninggha misal bergende uzun yillardin buyan Uyghurlar üchün bixeter panahgah boluwatqan türkiyening hazir bara-bara özgiriwatqanliqi, Uyghurlarning türkiye-xitay arisidiki küchyiwatqan hemkarliqtin endishe hés qiliwatqanliqini örnek qilip körsetken.

Tetqiqatchilar yene mustebit hakimiyetlerning “Xelq'ara saqchi teshkilati” -intérpolning tutush buyruqini süy'istémal qiliwatqanliqi we bezi dölet hökümetlirining mustebit dölet hökümetlirige masliship, nishan'gha élin'ghan kishige ziyankeshlik qiliwatqanliqini bildürdi. Ular buninggha misal bergendimu nöwette marakeshte tutqunda turuwatqan idris hesen üstidiki intérpolning tutush buyruqi bikar qilin'ghan bolsimu, emma marakesh hökümitining hazirghiche idiris hesenni qoyuwetmigenlikini, uning xitaygha qayturulush xewpi astida turuwatqanliqini misal qilip körsetken.

Mezkur doklatta amérikada turup bésimgha uchrighanlardin 12 kishi ziyaret qilin'ghan bolup, ular ichide Uyghurlar mesilisige wakaliten amérikada yashaydighan we Uyghur mesilisidiki aktip yashlardin mustafa Uyghur we firqet jewdet ziyaret qilin'ghan. Ular öz tejribilirige asasen xitayning dölet halqighan bésim herikitining amérikadiki Uyghur jama'itige selbiy tesir körsitiwatqanliqini bayan qilghan.

Doklatta diktator döletlerning dölet halqighan bésim herikitige qandaq taqabil turush mesilisi alahide mulahize qilin'ghan bolup, uningda ziyankeshlikke uchrighuchi kishi we guruppilarning 3-döletke yerlishishi, panahliq ishlirining waqtida hel qilinmasliqining derhal hel qilinishi kérekliki tekitlen'gen.

Doklatta bu heqte Uyghurlarning weziyiti misal qilip körsitilgen bolup, munular déyilgen: “Dölet halqighan basturushni iz qoghlashtiki yene bir muhim tosalghu bolsa, nishanlan'ghan kishilerning xeterlik köchmenlik salahiyiti bolup, bu mesilini qanun ijra qilghuchi organlarning tonushini östürmey turup, hel qilghili bolmaydu.”

Doklatta, Uyghurlargha qaritiliwatqan zulum amérika teripidin “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” dep atalghan bolsimu, biraq yéqinqi ikki yildin béri chet ellerdin musapir süpitide Uyghur musapirlirining qobul qilinmighanliqi we hetta amérikaning özidimu Uyghurlarning panahliq telipining qobul qilinishini uzundin buyan kütüwatqanliqini, buninggha asasliq amérikaning kéiyinki yillarda köchmen qobul qilish ishlirini zor derijide astiliـtishi we uninggha qoshup korona wirusi yuqumining köchmen qobul qilish xizmetlirini zor derijide astilitiwétishidek amillarning seweb boluwatqanliqini, netijide eslide xitayning teqbi'ige uchrawatqan Uyghurlarning qolidiki xitay pasportliri yaki waqti ötüp ketken xitay pasportliri sewebidin éghir xewp astida qéliwatqanliqi eskertilgen.

Erkinlik sariyi doklatida amérika hökümiti yéqinqi yillardin buyan diktator hakimiyetlerning dölet halqighan bésim herikitige qarshi tedbirlirini kücheytip, konkirét tedbirlerni qollan'ghan bolsimu, bezi boshluqlarning yenila mewjutluqini bildürgen.

Doklatta töwendikiler bayan qilin'ghan: “. . . Konkirét qilip éytqanda, amérikada dölet halqighan basturushqa qarshi turushqa mas kélidighan qanun kemchil. Köchmenler ishliri sistémisi ziyankeshlikke uchrighuchi guruppilarni qoghdashta yéـtersiz. Amérika jaza tedbiri we wiza cheklimisi qatarliq tashqiy siyaset qorallirini téximu mukemmelleshtürüp we kücheytip, dölet halqighan basturush bilen shughulliniwatqanlar uchraydighan jazani éghirlashturushi kérek.”

Erkinlik sariyi doklatida yene dölet halqighan bésim heqqidiki tonushni ashurushning ehmiyitini tekitlep munularni tewsiye qilghan:

“Angning kemchil bolushi hökümetlerning dölet halqighan basturushqa taqabil turushidiki achquchluq tosalghu. Mustebitlerning melum bir dölet ichidiki shexslerni qandaq, néme üchün we qanche qétim nishan qilidighanliqini etrapliq chüshenmigechke, ulargha qaritiliwatqan hujumlar qanun ijrachiliri teripidin adettiki jinayet qatarida mu'amile qiliniwatidu. Eger sanliq melumatlar sistémiliq toplanmisa, bu weqelerning endizisige sel qarilip, netijide ularni bir terep qilidighan qanun we siyaset belgilesh mumkin bolmaydu. Buning bilen nishanliniwatqan di'aspora topluluqi qoghdashtin we ular muraji'et qilalaydighan menbelerge érishelmeydu”

Mezkur doklatta we bu heqtiki axbarat yighinida chet ellerdiki Uyghur jama'itining nöwette Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sewebidin hem shundaqla xitayning chet ellerdimu dawam qiliwatqan teqib qilish herikiti tüpeyli qéyin ehwalda qéliwatqanliqi, buning Uyghur di'asporasida zor rohiy bésim peyda qiliwatqanliqi we buninggha taqabil turushning yollirini tépip chiqish, bolupmu Uyghurlarning köchmenlik ishlirining asanlashturulushi kérekliki köp qétim tekitlendi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet