Tarix we medeniyetning shahiti-Uyghur en'eniwi öy jahazliri "3 Ni yéngilash" jeryanida yoq qilinmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2021-09-08
Share
qeshqer-kocha-qizil-bayraq.jpg Qizil bayraqlar ésiwétilgen kochida parangliship turghan Uyghur ayallar. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
AP Photo/Ng Han Guan

Uyghurlar qolliniliwatqan ijtima'iy taratqulardiki mulahiziliride éytilishiche, Uyghurlarning öyliridiki en'eniwi tamchiliq hüner-sen'iti, öyge merep qoyush we ochaq sélish, supa sélish adetliri, neqishliq öy jahazliri, gilem qatarliq buyumlar Uyghur tarixi we milliy medeniyitining közniki bolghan qeshqerde hazirghiche saqlinip kélin'gen. Uyghurlarning en'eniwi öy jabduqliri we buyumlar emdilikte xitay hökümitining "3 Ni yéngilash" dolqunida yoq qilmaqtiken. Xitayning bu siyasetni qedimki sheher qeshqerde alahide shiddet bilen élip bériwatqanliqi bolsa, Uyghurlarning yashash örp-adetlirining xitay teripidin yiltizidin yoqitiliwatqanliqidin jiddiy bésharet béridiken.

Feysibok qatarliq ijtima'iy taratqularda zumret dawutning tik toktin köchürüp tarqatqan bir qanche uchurliridin, xitay hökümitining "3Ni yéngilash" tin ibaret Uyghurlarning en'eniwi a'ile medeniyiti, öy bézesh we turmush adetlirini özgertishke mejburlaydighan siyasitini qeshqer qatarliq Uyghur élining jenubidiki sheher we yéza-kentlerde téximu qattiq we mejburiy ijra qiliwatqanliqi ispatlap körsitilgen.

Uyghurlar arisida zor ghulghula qozghawatqan bu körünüshlerning biride, qeshqerning melum ahaliler komitéti tarqatqan buyruqmu bar bolup, uninggha sheherlik partkomning olturaqlishish muhitini tüzesh telipige asasen barliq öylerdiki gilemlerning éliwétilishi, uxlaydighan'gha kariwat, olturidighan safa, tamaq yeydighan'gha üstel orunduq bolushtek shert boyiche békitilgen, 3 yéngi öy jahazlirining 5-séntebirgiche hazir bolushi shert ikenliki yézilghan. Bu uqturush, waqtida tüzetmigenlerning mes'uliyiti sürüshte qilinidighanliqi heqqide tehditlik jümle bilen axirlashqan.

Yene bir mehelle komitétning 26-awghust tarqatqan munasiwetlik uqturushi bu siyasetning mejburiy we shiddetlik élip bériliwatqanliqining ispati bolup, uningda "Hazirghiche gilemni éliwetmigenler, öyge sapa-saji qoymighanlar teley sinash xiyalida bolmanglar" dégendek sözler bilen ammini ashkara agahlandurghan.

Fesibukta yéqinqi mezgillerde bu uqturushlar bilen teng yene, orunduq, safa qatarliq öy jahazliri bésilghan chong yük mashinilirining kürünüshliri bolup bularning qeshqerge élip kélin'gen öy jahazliri ikenliki heqqide xitayche qisqiche chüshendürüsh yézilghan.

Xitay hökümiti 2017‏-yilidin bashlap Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilip, milyondin artuq Uyghur we bashqa musulmanlarni yighiwélish lagérlirigha qamash bilen bir waqitta, milliy uslubidiki qurulushlarni, en'eniwi uslubta bézelgen öylerni "Radikalliqning ipadisi" dégen seweb bilen chéqishqa bashlighanidi.

Pakistanliq érining yol méngishi bilen 2019-yili, xitay

Chégrasidin chiqalighan we hazir türkiyede yashawatqan aqsuluq bir Uyghur ayal, "3 Ni yéngilash" siyasitining-2018-yilidin bashlap aqsuda ewj alghanliqini, aqsuning melum yézisidiki apisining xitay hökümitining buyruqi boyiche xitayche öy jahazlirini sétiwélishqa mejbur bolghanliqi bildürdi. Uning éytishiche, déhqan a'ililiri üchün eng addiy we erzan öy jahazlirini alghandimu 5 ming yüen etrapida chiqim qilidighan bolup, buning üchün nurghun déhqanlar bankidin qerz élishqa mejbur bolghaniken.

Uyghurlar ijtima'iy taratqulardiki inkaslarda, xitayning Uyghurlarning medeniyitini yoqitishni meqset qilghan bu siyasitining yene bir tereptin xitay sodigerlirining süpetsiz kona mallirini Uyghurlargha sétip iqtisadiy bulangchiliq qilishighimu purset yaritip bériwatqanliqini yézilghan.

Mashina-mashinilarda jenubtiki yéza kentlerge yötkiliwatqan öy jahazlirining kélish menbesini sürüshtürüsh jeryanida, yeni ürümchi öy jahazliri top sétish baziri mal yetküzüsh ishxanisigha qilghan téléfonimizgha jawab bergen xitay xadimning jawabliri, emeliyette xitayning bu siyasitining eksiche xitay öy jahaz shirketliri we sodigerlirige pul tépish pursiti yaritip bergenlikini, bir tereptin bu siyasetning kölimi we sür'itining heddidin tashqiri téz ikenlikini körsitip berdi.

"Bir yürüsh adettiki öy jahazlirini zakaz qilghanda qanchilik waqitta a'ilige yetküzüp bérisiler?" dep sorighan so'alimizgha u: "Joza orunduq, safa, kariwatni dewatqan bolsingiz, teyyar mal yoq. Hemme adem éliwatidu. Emma 5-6 ay ichide ewetip béreleymiz, mallar chingdu qatarliq ichkiridin kélidu" dep jawab berdi. Uning chüshendürüshiche yéqinqi ikki yilda mal yétishmeywatqan iken.

Ilgiri ürümchidiki chong bazar meschiti, tumaris méhmansarayi qatarliq zor hejimlik qurulushlarning ich mimarliqini qilghan hazir türkiyede kespini dawamlashturuwatqan mimarchi enwer ependi, bir qanche ewlad izchil en'eniwi uslubtiki neqish we neqish oymilarni öy jahazlirini qol sélip yasap, Uyghur qedimiy hüner-sen'itini saqlap kelgen ustamlarning biri. U xitay hökümitining mejburiy halda Uyghurlarning yashash uslubini yoq qilishni bilen teng uninggha munasiwetlik her xil en'eniwi qol hünerwenchilik, bézekchilik kesiplerning teng yoq qilinidighanliqigha bolghan endishilirini otturigha qoydi.

Bir qanche qétim Uyghur diyarigha bérip Uyghurlar arisida yashighan londondiki Uyghur medeni'iyiti tetqi'atchisi rechal xaris xanim, özining rengdar we güzellikke tolghan Uyghur öyliridiki, mol tarixiy we medeniyet keypiyatidin tesrlen'genlikini, xitayning nöwette Uyghurlarning öyliridiki bu perqliq alahidiliklerni özgertishtiki heqiqiy meqsitining Uyghurlarning medeniyet we tarixiy miraslirini közdin yoqitish ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi:

"Méni hemmidin azablaydighini, Uyghurlarning supilirini chéqip tashlashqa mejbur boluwatqanliqi, nurghun güzel xatirilirim shu Uyghurlarning supilirida ötküzgen künlirim idi. Supa Uyghur a'ililiride intayin ishlitilishchan, alahide méhmanlar bashlinidighan, balilar oynaydighan, a'ile ezaliri güzel waqitlirini bille ötküzidighan jay, u Uyghurlarning méhmandostluqini, dastixan medeniyitini namayan qilidighan séhri küchke ige, bulargha egiship yene körpe-yikendaz, gilem, tékyi dégendek güzel medeniyet örp-adet boyumlirimu ishlitilishtin qélip, yoq qilinidu. Bu méni tolimu endishilendürmekte".

Rechal xars xanim bu siyasetning Uyghurlarning ijtima'iy turmushi we adetlirige buzghunchiliq qilidighanliqi heqqide yene mundaq dep tekitlidi:

"Men xitayning zamaniwilashturush dégen nam astida élip bériwatqan bu siyasitini hergiz qobul qilghili bolmaydu. Peqet xitay bolup yashashqa mejburlashtin bashqa nerse emes, Uyghurlarning öy tutup medeniyiti intayin zamaniwi we modérin dep qaraymen. Uyghurlarning öy ichidiki bu kichik nersiler intayin muhim, ularning hemmisi Uyghurlarning shexsi hayatigha munasiwetlik hemde ularning özgiche yémek-ichmek, örp-adetlirige maslashqan buyumlar, biz xitayning pütkül Uyghur jem'iyitining qurulmisini, öy imaret tashqi körünüshlirini mejburiy özgertipla qalmay hetta a'ililergiche kirip Uyghurlarni xitaylashturushqa urunuwatqanliqini körüwatimiz. Buni nurghunlighan tetqiqatchilar otturigha qoyuwatqan, irqiy qirghinchiliqning birqismi bolghan medeniyet qirghinchiliqi dep ishench bilen éytalaymen".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet