Әзәрбәйҗан парламент әзаси җаваншир фәйзийеф: "уйғурларға барлиқ түркий дөләтләр вә хәлқләр ярдәм қилиши керәк"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-10-13
Share
Әзәрбәйҗан парламент әзаси җаваншир фәйзийеф: "түрк дөләтлири иттипақи" намлиқ китабниң аптори, әзәрбәйҗан парламент әзаси, явропа иттипақи достлуқ комитетиниң рәиси җаваншир фәйзийеф әпәнди. 2021-Йили өктәбир.
RFA/Erkin Tarim

Йеқинда әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти тәрипидин уйғурчиға тәрҗимә қилип, нәшр қилдурулған "түрк дөләтлири иттипақи" намлиқ китабниң аптори, әзәрбәйҗан парламент әзаси, явропа иттипақи достлуқ комитетиниң рәиси җаваншир фәйзийеф әпәнди билән түрк дөләтлири иттипақи вә уйғур мәсилиси тоғрисида сөһбәт елип бардуқ.

"һөрмәтлик парламент әзаси сиз китабиңизда ‹түрк дөләтлири иттипақи' қурулуш керәкликини, буниң сиясий, иқтисадий вә мәдәнийәт җәһәттин түркий җумһурийәтлири вә түркий хәлқләр үчүн пайдилиқ икәнликини оттуриға қоюпсиз? сиз илгири сүрүватқан ‹түрк дөләтлири иттипақ' қурулса, уйғурларға немә пайдиси болиду" ? дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: "биз илгири сүрүватқан түрк дөләтлири иттипақи әмәлгә ашса, мустәқиллиққа еришәлмигән түркий хәлқләр үчүн бир таянч болиду. Бүгүн хитайниң қол астидики уйғуристанда туруватқан уйғур қериндашлиримиз болсун, мәйли ирақ, иран вә сүрийәдә яшаватқан түркий хәлқләр болсун еғир вәзийәттә қалғанда мураҗиәт қилидиған бир йәр йоқ. Әлвәттә түркийә, әзәрбәйҗан вә қазақистанға охшаш дөләтләргә илтимас қилса болиду, лекин бу дөләтләрниң уйғур сиясити йоқ, хитайға қарши тәсириму йоқ. Шуңа бу мәсилиләрни һәл қилишниң чарисини тапалмайватимиз. Әгәр түрк дөләтлири иттипақи қурулса иран, русийә, хитай, ирақ вә сүрийә қатарлиқ дөләтләрдә яшаватқан түркий хәлқләрниң мәсилилирини һәл қилишта, улар туруватқан дөләтләргә техиму күчлүк тәсир көрситәләймиз. Шундақла уларниң туруватқан дөләтлиридә кишилик һәқ вә һоқуқиға игә яшишиға вә мустәқиллиққа еришишигә ярдәм қилалаймиз".

Йеқинда әнқәрәдики уйғур тәтқиқат институти тәрипидин уйғурчиға тәрҗимә қилип, нәшр қилдурулған

Җаваншир фәйзийеф әпәнди, "уйғурларниң һазирқи вәзийитигә қандақ қарайсиз?" дегән соалимизға мундақ җаваб бәрди: "уйғуристандики қериндашлиримизниң һазирқи еғир вәзийити көңлимизни бәкла йерим қилмақта. Русийә федератсийәсидә, молдавийәдә туруватқан түркий хәлқләрму бесим астида, әмма уйғур қериндашлиримиз учраватқандәк еғир әмәс. Уйғурлар тарихта дөләт қурған, қәдимий дөләт әнәнисигә игә милләт. Уйғуристанниң хитай тәрипидин бесивелиниши, дөләт әнәнилириниң, миллий кимликлириниң йоқитилиши дунядики барлиқ түркий хәлқләрни қайғуға чөмдүрүши керәк".

У: "сиз уйғурларниң бүгүнки еғир вәзийитигә барлиқ түркий хәлқләрниң қайғуға чөмүши керәкликини дәп өттиңиз, бундақ вәзийәттә мустәқил түркий дөләтлири немә қилиши керәк?" дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: "уйғурларниң бундақ әһвалға чүшүп қелишиниң тарихий вә сиясий сәвәблири мәвҗуттур. Вәзийәт давамлиқ өзгирип туриду. Бу өзгириш җәрянида бәзи лидерлириниң хаталиқлири бир милләтни еғир вәзийәттә қоюши мумкин. Уйғур тарихидиму бундақ хаталиқлар көп садир болған икән. Һазир хитай дөлити уйғурларниң дөләт әнәниси йоқитилиш биләнла қалмастин уларниң мәдәнийити вә миллий кимликиниму йоқитишқа тиришиватиду. Хитайниң бу сиясити наһайити хәтәрлик болуп, бу бир милләтниң йоқ болуши дегән болиду. Бу уйғуристандики түркий милләтләрни тарих сәһнисидин йоқ қилиш дегәнлик болиду. Шуңа дунядики барлиқ түркий дөләтләр вә түркий хәлқләр уйғурларниң һазирқи еғир вәзийитигә қарап турмаслиқи керәк. Булар уйғурларға күчиниң йетишичә ярдәм қилиши керәк. Уйғурларға сиясий, маддий вә мәниви җәһәттин ярдәм бериши керәк".

Җаваншир фәйзийеф әпәнди уйғур мәсилисидә қазақистан билән қирғизистанға техиму көп вәзипә чүшидиғанлиқини баян қилип мундақ деди: "хитайниң қошниси болған қазақистан билән қирғизистанда көп санда уйғур нопуси бар. Бу дөләтләр билән уйғурлар оттурисидики инсаний мунасивәтму наһайити қоюқ. Бундақ туруқлуқ бу икки дөләтниң уйғурлар мәсилисидә хитайға тәсир көрситәлиши наһайити қейин. Шуңа түркий дөләтләр иттипақиниң қурулуши уйғурлар үчүнму наһайити пайдилиқ. Түрк дөләтлири иттипақиниң қурулуши пәқәт мустәқил түркий җумһурийәтлири үчүнла әмәс, барлиқ езиливатқан түркий хәлқлири үчүнму ниҗат йоли һесаблиниду. Йәршарилишиватқан дуняда өз мәнпәәтлиримизни, йәни түркий хәлқләрниң мәнпәәтини қоғдаш үчүн түрк дөләтлири иттипақини қуруш муһим дәп ойлаймән. Мән уйғурчиға тәрҗимә қилинған китабимдиму буларни оттуриға қойдум".

Җаваншир фәйзийеф 1963-йили туғулған болуп, 1991-йили әзәрбәйҗан тил университетида фирансуз вә инглиз тили кәспини пүттүргән. У, 2009-йили әзәрбәйҗан пәнләр академийәсидә пәлсәпә пәнлири бойичә докторлуқ унванини алған. Униң "түрк дөләтлири иттипақи" намлиқ китаби көп тилға тәрҗимә қилинған. У, 2007-йилидин буян әзәрбәйҗан парламентида явропа иттипақи достлуқ комитетиниң рәислик вәзиписини өтимәктә. Униң "түрк дөләтлири иттипақи" намлиқ китабини уйғур тәтқиқат институти мутәхәссислиридин абдуләзиз ақһун әпәнди уйғур тилиға тәрҗимә қилип нәшр қилдурған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт