Awstiraliyening ABC qanili Uyghurlar heqqide höjjetlik filim ishlidi

Ixtiyariy muxbirimiz uchqun
2019-11-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Almas we sadam xelq'ara kechürüm teshkilatining orunlashturushi bilen awistiraliye parlaméntida bir qisim parlamént ezaliri bilen körüshti. 2019-Yili 24-iyul.
Almas we sadam xelq'ara kechürüm teshkilatining orunlashturushi bilen awistiraliye parlaméntida bir qisim parlamént ezaliri bilen körüshti. 2019-Yili 24-iyul.
RFA/Uchqun

Yéqindin buyan awstiraliyediki nopuzluq taratqularda Uyghurlar heqqide ishlen'gen xewer we höjjetlik filimlar keng da'iride xewer qilinishqa bashlidi.

Awstiraliyening ABC téléwiziye qanili bu yil 7-ayda ishligen "Töt burjek" programmisida Uyghurlarning zulumgha uchrishi we lagér mesilisi bash téma qilin'ghan höjjetlik filim ishligen idi. Yéqinda ABC téléwiziye qanili yene "Dunyagha anglitish: xitaydiki Uyghurlarning awazsiz müshkülati" namliq programma ishligen bolup, mezkur programma awstiraliyede keng tarqitilghandin bashqa "El-jezire" qanili teripidinmu tarqitilghan.

Mezkur filim 45 minutluq höjjetlik filim bolup, ABC téléwiziye qanilining muxbirlirining Uyghur élidiki ziyaretliri we awstiraliyede yashawatqan Uyghurlarning guwahliq bérish ehwalliri tepsiliy tonushturulghan. Filimda yene awstiraliyening latrobé uniwérsitéti xitayshunasliq mutexessisi proféssor jéymis léybold, amérkadiki Uyghur tetqiqatchi, doktor derrén baylér we gérmaniyediki musteqil tetqiqatchi adriyan zénz qatarliqlarning köz qarashlirighimu orun bérilgen.

Awstraliye latrobé uniwérsitétining xitayshunasliq mutexessisi proféssor jéymis léybold mezkur höjjetlik filimda bergen ziyaritide Uyghurlarning xalighanche tutqun qilinishi, lagérlargha qamilishi shundaqla Uyghur tili we medeniyitining yoq qilinishi heqqide "Bu bir medeniyet qirghinchiliqi bolup, bügünki kündiki kishilik hoquqning eng éghir derijidiki depsendichiliki déyishke bolidu," dégen.

Gérmaniyediki musteqil tetqiqatchi doktor adriyan zénizmu xitay hökümitining xelq'ara taratqulirigha dep kéliwatqan "Terbiyelesh merkizi" dégen jaylarning eslide xitay hökümiti dewatqan qandaqtur "Terbiylesh merkezliri" emes dégen qarishini otturigha qoyghan. Adriyan zéniz mezkur filimdiki ziyaritide: "Men xitay hökümiti resmiy halda élan qilghan xewer we bashqa uchurlardin atalmish'terbiyelesh merkezliri'heqqide bu ishlarning muhimliqi, kölimi we tesiri toghrisidiki nurghun uchurlardin köp nersilerni bayqidim. Méningche, 'terbiylesh merkizi'déyiliwatqan bu jaylarda choqum xitay hökümiti yoshurushqa tirishiwatqan nersiler bar" dégen.

Amérkaning washin'gton uniwérsitétidiki antiropolog derrén baylérmu mezkur filimdiki ziyaritide xitay türmiliridiki shundaqla atalmish "Terbiyelesh merkezliri" dimu Uyghurlarning qiyin-qistaqqa élinidighanliqi, ularni mejburiy iqrar qildurushta qebih wasitilerning qollinidighanliqini otturigha qoyghan.

Séydniy shehiride yashawatqan patime xanim ABC qanilining "Töt burjek" programmisining 1961-yildin bashlap tesis qilin'ghan awstiraliyediki nopuzluq programma ikenliki heqqide toxtilip, mundaq dédi: "ABC Qanilining'töt burjek'programmisi 1961-yilidin bashlap tesis qilin'ghan muhim programma. Bu programma awstiraliyede jama'et pikrining shekillinishi we yönilishige chongqur tesir körsitidu."

Patime xanim yene taratqularda guwahliq bérishning ehmiyiti heqqidimu toxtilip mundaq dédi: "Biz derdimizni öz-ara déyishkinimizde peqet özimizdila qalidu. Biz béshimizgha kéliwatqan paji'elerni, külpetlerni xelq'araliq taratqulargha anglitishimiz, shu arqiliq tashqi dunyaning tesiridin paydilinishimiz kérek. Bundaq qilghinimiz mahiyette ashu yerde azab chékiwatqan qérindashlirimizgha nisbeten sirttin qilghan yardimimiz bolidu."

Awstiraliyediki taratqularda a'ilisi heqqide köp qétim guwahliq bergen almas nizamidin yéqindin buyan awstiraliye hökümitining Uyghurlar heqqide küchlük inkas qayturuwatqanliqini, shuning bilen birge taratqularda guwahliq bérishning ehmiyiti heqqidimu toxtilip, mundaq dédi: "Yéqinda awstiraliye tashqi ishlar ministiri Uyghurlar heqqide bayanat élan qildi. Bu elwette hemmimiz üchün bir xosh xewer. Taratqulargha guwahliq bérish mesilisige kelsek guwahliq bérish arqiliq bir tereptin özimiz wijdaniy burchimizni ada qilghan bolimiz. Yene bir tereptin guwahliq bérishimiz xitaygha qarshi jama'et pikri peyda qilip, xitaygha bésim peyda qilidu dep qaraymen."

Awstiraliyede yéqindin buyan Uyghurlar heqqide taratqularda köplep xewer bériliwatqan bolup, bezi közetküchilerning qarishiche, awstiraliyening Uyghur mesilisige bolghan pozitsiyesi aktiplishishqa qarap yüzlenmekte iken.

Toluq bet