Абдуғопур қутлуқоф: мени шаир қилған хәлқ

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-07-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Үмидвар шаир абдуғопур қутлуқоф әпәнди.
Үмидвар шаир абдуғопур қутлуқоф әпәнди.
Photo: RFA

Өтмүштин мәлум болушичә, оттура асияда уйғурлар әң көп олтурақлашқан һәмдә уйғур миллий кимлики көп җәһәттә сақлинип келиватқан қазақистанда өткән әсирниң болупму 20-йиллиридин тартип уйғур әдәбияти шәкиллинишкә башлиғаниди. Бу әдәбият өз тәрәққиятида шу вақиттики совет идеологийәсини тәрғиб қилиш билән биллә уйғурларниң асасий вәтини болған уйғур елидики әдәбий әнәниләрниму давамлаштурди.

Қазақистан уйғур әдәбияти өз тарихида көплигән еғир синақларға дуч кәлгән болсиму, өзигә хас алаһидиликлирини сақлап қалалиди. Болупму 50-60-йиллири уйғур елидики сиясий вәзийәтниң җиддийлишиш сәвәбидин бир түркүм уйғур язғучилири қазақистанға көчүп орунлишишқа мәҗбур болғаниди. Атақлиқ әдиб, хәлқ язғучиси зия сәмәди башлиған мәзкур язғучилар қазақистан уйғур әдәбиятиниң тәрәққиятида чоң бурулуш һасил қилди. Улар йеңи мәзмундики әсәрләрни яритип, әдәбий иҗадийәтниң проза, шеирийәт вә драматоргийә саһәлириниң раваҗлинишини тәминлиди. Шуларниң бири 1936-йили уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә туғулуп, 1962-йили қазақистанға чиқип йәрләшкән, һазир алмута шәһиридә яшайдиған атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқофтур.

Абдуғопур қутлуқоф қазақистан уйғур әдәбиятиниң шеирийәт саһәсидә үнүмлүк иҗад қилип келиватқан әдибләрниң бири болуп, бу саһәдә йәнә өмәр муһәммәди, һезим искәндәроф, һезим бәхниязоф, хелил һәмрайеф, илия бәхтия, долқун ясин охшаш атақлиқ шаирлар өзлириниң өлмәс әсәрлирини қалдурған иди. Улар өз иҗадийитидә түрлүк мавзуларға мураҗиәт қилған һәм башқа қәләмдашлириға, болупму яшларға үлгә болуп кәлгән.

Абдуғопур қутлуқоф һәр бир язғучиниң өзи талливалидиған һәм өз иҗадийитидә биринчи орунға қойидиған мавзуларниң болидиғанлиқини тәкитләп, мундақ деди: «шу вақтимизда муһәббәт лирикилирини яздуқ. Буниң билән бир-икки дәптирим толуп кәтти. Һәқиқий шеирини чүшинип қалғанда өлмәс темилар болиду. Муһәббәттин кәм әмәс инсанпәрвәрлик темиси болиду. Һазирқи җаһанни қаплаватқан кишилик һоқуқ дегән гәп шу».

Игилишимизчә, қазақистанда иҗад қилған шаирларниң мутләқ көп қисми өзлири муһаҗирәттә яшаватсиму, туғулуп, өскән юртини, йәни тарихий вәтинини сеғинип, әсәр йезишни әнәнигә айландурғаникән. Мундақ әнәнә әдәбиятниң проза вә драматоргийә саһәлиридиму тәрәққий қилған. Абдуғопур қутлуқофму уйғур елидә дуняға келип, шу йәрдә алий билим алған һәм уйғур классик вә һазирқи заман язғучилириниң әсәрлирини, абай, абдулла тоқай, сәдирдин әйни охшаш башқа қериндаш хәлқләр әдиблириниң иҗадийәтлирини чоң қизиқиш билән өгәнгән шаирдур.

Қазақистанда яшаватқан шаир вә язғучилар қазақистан язғучилар иттипақи тәркибидики уйғур әдәбияти кеңиши әтрапиға топлинип, нурғунлиған әсәрлирини гезит вә журналларда, айрим топламларда, китабларда елан қилип кәлгәниди. Шу җүмлидин абдуғопур қутлуқофниңму өзиниң түрлүк мавзуларда язған әсәрлирини топламларға бирләштүрүп, һәр хил йилларда нәшр қилип кәлгәнлики көпчиликкә яхши мәлум.

Абдуғопур қутлуқоф вәтән мавзусиниң һәр қандақ бир қазақистан уйғур язғучисиниң иҗадида алаһидә бир орунға игә икәнликини тәкитләп, мундақ деди: «вәтән дегән у муқәддәс. Болупму уйғур үчүн униң әлими өтүп кәткән. Маңа уйғур хәлқи худадәк улуғ хәлқ. Йәнә достлуқ темиси бар. Адәм ялғуз яшиялмайду, пәқәт достлар билән яшайду. Һазир бизгә чин достлар керәк. Достни мән қериндашлиримдин тапалмисамму, ойлимиған йәрдин худа маңа достларни бәрди. Мушундақ адәмләрму бар икәнғу уйғур үчүн тик туридиған».

Қазақистанлиқ уйғур шаирлири өз иҗадийитидә өзлири оқуп, ишләп, яшаватқан қазақистанниң гүзәл тәбиитини, йәткән утуқлирини, униң хәлқиниң меһмандостлуқ сирлирини, болупму өзлири үчүн қериндаш көридиған қазақ хәлқи билән болған достлуқини, бирликини, униң қайғу-һәсрәтлиригә, хушаллиқлириға һесдашлиқини күйлиди. Қазақ-уйғур достлуқи узун йиллар давамида уйғур пойезийәсиниң асасий мавзулиридин болуп қеливәрди.

Абдуғопур қутлуқоф мундақ деди: «һәр бир адәмниң қутлуқ өйи шуниң вәтини йәни киндик қан төкүлгән йәр болиду. Уму бир өйдә төкүлиду. Мениңму ғулҗаниң әски тамлиқ бир өйидә киндик қеним төкүлгән. Шу өй бар. Шу йәр сениң әсли вәтиниң болиду. Биз бу йәргә чиқтуқ. Бу җапани тәң тартқан, һалавәтниму тәң көргән қериндаш қазақ хәлқиниң йери бу. Қазақистан дәймиз. Бу йәрму маңа өгәй анилиқ қиливатқини йоқ. Мән бәш баламни мушу йәрдә тепип, чоң қилдим. Қазақ хәлқи үчүн мушу йәр улуғ. Мән үчүн уйғуристан муқәддәс. Бу қазақистанни һеч нәрсигә әрзимәйду дегән сөз әмәс. Мушу шараитни туғдуруп бәрмисә, бу һалға йетәлмәйттим. Шуниң үчүн бу қериндаш хәлқтин миннәтдармән «.

Абдуғопур қутлуқоф йәнә өзиниң шаир болуп йетилишидә башқа милләт язғучилириниң, шундақла уйғур хәлқ еғиз иҗадийитиниң қаттиқ тәсири болғанлиқини алаһидә тәкитләп мундақ деди:» мениң кичик вақлиримда яд алған шаирим бар. Униң исми қасим аманҗолоф. Қазақ елиниң пәрзәнти. Абдулла тоқай татар шаири. Мениң шаир болушумға әнә шу ядлиған шеирларниң тәсири болди. Мән миң куплетқа йеқин қошақ биләттим. У уйғур хәлқи маңа өгәткән қошақлар. Мени шаир қилған шу хәлқ».

Мәлумки, қазақистандики шаир вә язғучилар даим өз иҗадийитидә уйғур елидики әдибләрниң иҗадини өзлиригә үлгә қилип кәлгәниди. Тейипҗан елийеф, абдуреһим өткүр, турғун алмас, әршидин татлиқ, зордун сабир вә башқилар қазақистан уйғурлири сөйүп оқуйдиған талантлиқ шаир вә язғучилардур.

Абдуғопур қутлуқоф мундақ деди:» вәтәндә бир шаир достум бар, мәһәмәтҗан рашидин. Мән уни өзүмгә устаз дәп билимән. Чүнки униң шеирлирини бирла оқусаң ядиңда қалиду. Уму бир җапакәш, тиришчан болуп, өмри түрмиләрдә өтүп кәтти. Ундақ шаирлар йүзләп санилиду «.

Абдуғопур қутлуқоф уйғур елидә хитай һөкүмитиниң көплигән уйғур вә башқа милләт шаир вә язғучилириниму һеч бир сот-сорақсиз түрмиләргә, җаза лагерлириға солиғанлиқини, уларниң бирла гунаһи-бу һәқиқәтни тәсвирлигәнлик болғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт