Abdughopur qutluqof: méni sha'ir qilghan xelq

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-07-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Ümidwar sha'ir abdughopur qutluqof ependi.
Ümidwar sha'ir abdughopur qutluqof ependi.
Photo: RFA

Ötmüshtin melum bolushiche, ottura asiyada Uyghurlar eng köp olturaqlashqan hemde Uyghur milliy kimliki köp jehette saqlinip kéliwatqan qazaqistanda ötken esirning bolupmu 20-yilliridin tartip Uyghur edebiyati shekillinishke bashlighanidi. Bu edebiyat öz tereqqiyatida shu waqittiki sowét idé'ologiyesini terghib qilish bilen bille Uyghurlarning asasiy wetini bolghan Uyghur élidiki edebiy en'enilernimu dawamlashturdi.

Qazaqistan Uyghur edebiyati öz tarixida köpligen éghir sinaqlargha duch kelgen bolsimu, özige xas alahidiliklirini saqlap qalalidi. Bolupmu 50-60-yilliri Uyghur élidiki siyasiy weziyetning jiddiylishish sewebidin bir türküm Uyghur yazghuchiliri qazaqistan'gha köchüp orunlishishqa mejbur bolghanidi. Ataqliq edib, xelq yazghuchisi ziya semedi bashlighan mezkur yazghuchilar qazaqistan Uyghur edebiyatining tereqqiyatida chong burulush hasil qildi. Ular yéngi mezmundiki eserlerni yaritip, edebiy ijadiyetning proza, shé'iriyet we dramatorgiye sahelirining rawajlinishini teminlidi. Shularning biri 1936-yili Uyghur élining ghulja shehiride tughulup, 1962-yili qazaqistan'gha chiqip yerleshken, hazir almuta shehiride yashaydighan ataqliq sha'ir abdughopur qutluqoftur.

Abdughopur qutluqof qazaqistan Uyghur edebiyatining shé'iriyet saheside ünümlük ijad qilip kéliwatqan ediblerning biri bolup, bu sahede yene ömer muhemmedi, hézim iskenderof, hézim bexniyazof, xélil hemrayéf, iliya bextiya, dolqun yasin oxshash ataqliq sha'irlar özlirining ölmes eserlirini qaldurghan idi. Ular öz ijadiyitide türlük mawzulargha muraji'et qilghan hem bashqa qelemdashlirigha, bolupmu yashlargha ülge bolup kelgen.

Abdughopur qutluqof her bir yazghuchining özi talliwalidighan hem öz ijadiyitide birinchi orun'gha qoyidighan mawzularning bolidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Shu waqtimizda muhebbet lirikilirini yazduq. Buning bilen bir-ikki deptirim tolup ketti. Heqiqiy shé'irini chüshinip qalghanda ölmes témilar bolidu. Muhebbettin kem emes insanperwerlik témisi bolidu. Hazirqi jahanni qaplawatqan kishilik hoquq dégen gep shu".

Igilishimizche, qazaqistanda ijad qilghan sha'irlarning mutleq köp qismi özliri muhajirette yashawatsimu, tughulup, ösken yurtini, yeni tarixiy wetinini séghinip, eser yézishni en'enige aylandurghaniken. Mundaq en'ene edebiyatning proza we dramatorgiye saheliridimu tereqqiy qilghan. Abdughopur qutluqofmu Uyghur élide dunyagha kélip, shu yerde aliy bilim alghan hem Uyghur klassik we hazirqi zaman yazghuchilirining eserlirini, abay, abdulla toqay, sedirdin eyni oxshash bashqa qérindash xelqler ediblirining ijadiyetlirini chong qiziqish bilen ögen'gen sha'irdur.

Qazaqistanda yashawatqan sha'ir we yazghuchilar qazaqistan yazghuchilar ittipaqi terkibidiki Uyghur edebiyati kéngishi etrapigha toplinip, nurghunlighan eserlirini gézit we zhurnallarda, ayrim toplamlarda, kitablarda élan qilip kelgenidi. Shu jümlidin abdughopur qutluqofningmu özining türlük mawzularda yazghan eserlirini toplamlargha birleshtürüp, her xil yillarda neshr qilip kelgenliki köpchilikke yaxshi melum.

Abdughopur qutluqof weten mawzusining her qandaq bir qazaqistan Uyghur yazghuchisining ijadida alahide bir orun'gha ige ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Weten dégen u muqeddes. Bolupmu Uyghur üchün uning elimi ötüp ketken. Manga Uyghur xelqi xudadek ulugh xelq. Yene dostluq témisi bar. Adem yalghuz yashiyalmaydu, peqet dostlar bilen yashaydu. Hazir bizge chin dostlar kérek. Dostni men qérindashlirimdin tapalmisammu, oylimighan yerdin xuda manga dostlarni berdi. Mushundaq ademlermu bar iken'ghu Uyghur üchün tik turidighan".

Qazaqistanliq Uyghur sha'irliri öz ijadiyitide özliri oqup, ishlep, yashawatqan qazaqistanning güzel tebi'itini, yetken utuqlirini, uning xelqining méhmandostluq sirlirini, bolupmu özliri üchün qérindash köridighan qazaq xelqi bilen bolghan dostluqini, birlikini, uning qayghu-hesretlirige, xushalliqlirigha hésdashliqini küylidi. Qazaq-Uyghur dostluqi uzun yillar dawamida Uyghur poyéziyesining asasiy mawzuliridin bolup qéliwerdi.

Abdughopur qutluqof mundaq dédi: "Her bir ademning qutluq öyi shuning wetini yeni kindik qan tökülgen yer bolidu. Umu bir öyde tökülidu. Méningmu ghuljaning eski tamliq bir öyide kindik qénim tökülgen. Shu öy bar. Shu yer séning esli wetining bolidu. Biz bu yerge chiqtuq. Bu japani teng tartqan, halawetnimu teng körgen qérindash qazaq xelqining yéri bu. Qazaqistan deymiz. Bu yermu manga ögey aniliq qiliwatqini yoq. Men besh balamni mushu yerde tépip, chong qildim. Qazaq xelqi üchün mushu yer ulugh. Men üchün Uyghuristan muqeddes. Bu qazaqistanni héch nersige erzimeydu dégen söz emes. Mushu shara'itni tughdurup bermise, bu halgha yételmeyttim. Shuning üchün bu qérindash xelqtin minnetdarmen ".

Abdughopur qutluqof yene özining sha'ir bolup yétilishide bashqa millet yazghuchilirining, shundaqla Uyghur xelq éghiz ijadiyitining qattiq tesiri bolghanliqini alahide tekitlep mundaq dédi:" méning kichik waqlirimda yad alghan sha'irim bar. Uning ismi qasim amanjolof. Qazaq élining perzenti. Abdulla toqay tatar sha'iri. Méning sha'ir bolushumgha ene shu yadlighan shé'irlarning tesiri boldi. Men ming kuplétqa yéqin qoshaq bilettim. U Uyghur xelqi manga ögetken qoshaqlar. Méni sha'ir qilghan shu xelq".

Melumki, qazaqistandiki sha'ir we yazghuchilar da'im öz ijadiyitide Uyghur élidiki ediblerning ijadini özlirige ülge qilip kelgenidi. Téyipjan éliyéf, abduréhim ötkür, turghun almas, ershidin tatliq, zordun sabir we bashqilar qazaqistan Uyghurliri söyüp oquydighan talantliq sha'ir we yazghuchilardur.

Abdughopur qutluqof mundaq dédi:" wetende bir sha'ir dostum bar, mehemetjan rashidin. Men uni özümge ustaz dep bilimen. Chünki uning shé'irlirini birla oqusang yadingda qalidu. Umu bir japakesh, tirishchan bolup, ömri türmilerde ötüp ketti. Undaq sha'irlar yüzlep sanilidu ".

Abdughopur qutluqof Uyghur élide xitay hökümitining köpligen Uyghur we bashqa millet sha'ir we yazghuchilirinimu héch bir sot-soraqsiz türmilerge, jaza lagérlirigha solighanliqini, ularning birla gunahi-bu heqiqetni teswirligenlik bolghanliqini bildürdi.

Toluq bet