Edebiyat ishqidin türme kamirighiche: kespdashlirining nezeridiki ablet abduréshit berqi (1)

Muxbirimiz eziz
2022.07.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Edebiyat ishqidin türme kamirighiche: kespdashlirining nezeridiki ablet abduréshit berqi (1) Tutqundiki sha'ir shinjang ma'arip institutining dotsénti ablet abduréshit berqi ependi.
Photo: RFA

Lagérgha qamalghan Uyghur ziyaliliridin abduqadir jalalidin téxi tor munberliridin ayrilmighan waqitlirida “Chet elge chiqip bilim ashurush Uyghur ziyaliliri üchün tépilmasning xormisidek etiwarliq” dep yazghan idi. Ene shularning biri “Shinjang ma'arip inistituti” ning oqutquchisi ablet abdurishit berqi bolup, xitayda dokturluq unwani alghan. 2014-Yili teqdirning purset ishikliri échilghanda isra'iliyediki xayfa (Haifa) uniwérsitétigha bilim ashurush arzusida yolgha chiqqan. U shu waqitlardiki Uyghur ziyalilirining pasport alalmasliqtek müshkülatini hemde özining xususiy iztiraplirini Uyghur diyarida meschit-meschitler boyiche “Hijret” heqqidiki teblighler héchqandaq cheklimisiz we ashkara sözliniwatqan, “Hijret” ke atlan'ghan yüzligen Uyghur musapirliri “Ongushluq” halda yünnendiki xitay chégrisidin qanunsiz halda sherqiy jenubiy asiyagha pasportsiz ‍ötüp kétiwatqan bir peytte, yeni 2013-yili ürümchide “Tarim” texellusida xitayche yézilghan “Panahliq” namliq shé'iridimu ipadiligen idi:

“Men pasportsiz insan,

Chet elge chiqalmaymen,

Chiqishning yigane yoli oghriliqche méngish,

Emma qorqimen chégrida étilip kétimenmikin dep,

Pulummu yoq töley désem adem bédiklirige bergüdek.”

‍Ablet abdurishit berqiy isra'iliyede ikki yilliq ilmiy tetqiqatni tamamlighandin kéyin, özining oqutquchiliq kespini dawam qildurush üchün ürümchige qaytqan hemde aridin uzun ötmey jem'iyettin ghayip bolghan. Uning ismining axiriqi qétim resmiy yosunda tilgha élinishi 2017-yili 5-yanwar küni mezkur mektepning teshwiqat bölümi chiqarghan uqturushta közge chéliqidu. Bu uqturushta xitay hökümiti resmiy testiqlighan tetqiqat témiliri ichide ablet abdurishit berqining “Ottura asiya weziyitining shinjangdiki muqimliqqa körsitidighan tesiri hemde buninggha munasip tedbirler” témisidiki tetqiqat türi barliqi éytilghan.

Halbuki, 2017-yilining axirida lagérgha qamalghan Uyghur ziyalilirining tizimlikide ablet abdurishit berqining ismi tilgha élindi. Emma xitay hökümitining uchurgha bolghan qattiq kontrolluqi tüpeylidin aridin besh yil ötkende, yeni 2022-yili iyulda andin nurghun egri-toqayliqlar we köp qétimliq urunushlar netijiside ablet abdurishit berqining 13 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghanliqi axiriqi yosunda delillendi. Xuddi yüzligen, minglighan Uyghur ziyalilirigha we serxillirigha artilghandek uningghimu “Bölgünchilik” we “Xeterlik shexs” dégendek “Eyib” ler artilghan idi.

2000-Yillarda élan qilghan bir yazmisida ablet özining néme üchün “Berqiy” texellusini qollan'ghanliqi heqqide toxtilip: “Birinchidin ismim Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'isi ablet abdurishit bilen oxshash bolghachqa gézit-zhurnallardiki maqalilirim bir qatar uqushmasliqlargha seweb boldi؛ ikkinchidin, ‛berqiy‚ texellusi arqiliq buningdin kéyinki ijadiyet yolumda téximu zor utuqlarni qolgha keltürüshni arzu qildim,” dégen idi. Emma u berq urdurushni ümid qilghan qilghan arzu-armanliri téxi emelge ashmayla deslep lagérliq zenjiri, arqidin xitay türmisining qarangghu kamirliri uni mehkumluqqa sörep kirdi. Mundaqche éytqanda, abletning kéyinki mezgillerde xitayche tor arxiplirida tarqalghan “Aptonomiye” mawzuluq shé'irida éytilghan ré'alliqni qismen bolsimu eks ettürdi:

“Men körelmeymen,

Xitaylar körgen kitablarni,

Men déyelmeymen,

Xitaylar dégen geplerni,

Men qilalmaymen,

Xitaylar qilghan ishlarni,

Chünki men shinjangda.”

Ablet abdurishit berqi eyni waqitta oqutquchiliq qiliwatqan hemde aliqachan xitay ma'arip sistémisining dokturluq unwanini élip bolghan bolsimu, téximu chongqurlap bilim élish we dunyani chüshinish üchün köp yilliq tirishchanliq arqiliq axiri isra'iliyediki xayfa uniwérsitétigha tetqiqat bilen shughullinishqa kelgen. Uning isra'iliyege kélip tetqiqatchi bolushigha yéqindin yardem bolghan proféssor nimrod baranowich (Dr. Nimrod Baranovitch) Bu heqte söz bolghanda shu waqittiki ehwalni eslep mundaq dédi:

“U 2014-yili isra'iliyege kelgen. Men abletni 2004-yilidin tartip bilettim we uning bilen yaxshi dostlardin bolup kelgen idim. U yalghuz méning oqughuchum bolupla qalmastin, yene on nechche yilning aldidin tartip öz'ara bilishidighan dostum idi. Biz 2004-yili ürümchide tunji qétim uchrashqandin tartip xéli yillarghiche ‍öz'ara alaqiliship turghan iduq. Shuning bilen men uni oqush yaki tetqiqat üchün bu jaygha élip kélishning amalini qilip baqmaqchi boldum. Deslep bu ishlar taza epleshmey ablet chet elge chiqalmidi. Kéyin men uninggha doktur'ashti tetqiqati bilen shughullinishqa yol körsitip, uning iltimaslirini birlikte teyarlap chiqtuq. Yene tetqiqat pilanini yézip chiqtuq. Shuning bilen hemme ishlar utuqluq bolup, u men bilen birlikte tetqiqat qilishqa bu yerge keldi.”

Ablet abdurishit berqiyning éghir qamaqqa höküm qilin'ghanliqi heqqidiki xewer radiyomiz tor bétide élan qilin'ghandin kéyin, buni eng deslep hembehirligüchilerning biri eyni waqitta ablet bilen isra'iliyede tonushqan xitay öktichi ziyalilirining biri tang denxong boldi. U yene eyni waqitta abletning ghayip bolghanliqi hemde kéyinche lagérgha qamalghanliqi heqqidiki xewerlerni anglighandin kéyin, buni tunji bolup xitay oqurmenliri bilen hembehirligen yazghuchi idi. U bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda “Siyasiy” liqi bilen emes, belki edebiy talantibilen tonulghan ablettek bir ziyalining bunche éghir qismetke muptila bolushining özi bu yerdiki mesilining “Siyasiy bolush-bolmasliq” bilen munasiwetlik emeslikini körsitip béridighanliqini tekitlidi.

“Biz eyni waqitta bir dostimizning bahaniside tonushup qalghan. U ilgiri féysbukta élan qilghan bezi yazmilirimni qiziqip oqughan iken. Shunga méni sirttin bilidiken. Menmu ilgiri uning tordiki bir qisim eserlirini körgen bolghachqa, dostlirim manga isra'iliyege bir Uyghur sha'irning kelgenlikini hemde uning eserliri heqqide anglighanlirini éytqandin kéyin, men buning ashu kishi ikenlikini pemligen idim. Shuning bilen biz tonushup qalduq we tor arqiliq parangliship turduq. Qarisam, u bek éhtiyatchan bolup, köprek edebiyat heqqide sözleytti. Men uningdin sherqiy türkistanda bolghan ishlardin ‛5-iyul‚ we ‛kunming poyéz istansisidiki hujum‚ qatarliqlarni sorighinimda, ‍uning bekla éhtiyatchanliq bilen jawab bériwatqanliqini hés qildim. U waqitta men yoldishim bilen tél awiw shehride, ablet bolsa xayfa shehride turiwatqan idi. Kéyin biz birlikte dala seylisi qilishta uchrashtuq we ‍uzun paranglashtuq. Emma u waqitta uning lagérgha yaki türmige kétip qalidighanliqini bilmigen bolghachqa bek diqqet qilip ketmigen bolsam kérek, shu waqitta némiler toghrisida sözleshkinim bek yadimda qalmaptu. Emma asasliqi biz shé'iriyet we edebiyat heqqide köprek söhbetleshken iduq.”

Abletning xayfa uniwérsitétidiki tetqiqatlirigha yétekchilik qilghan proféssor nimrod mushundaq bir talant igisi muptila bolghan qismettin bekla ökünidu. U bu heqte söz bolghanda özi alahide diqqet qilghan bir nuqta abletning köp qirliq talanti we öginishke bolghan hérismenliki ikenlikini eskertti: “Méningche, uning mijezini we shexsiyitini bekmu keng tereplime xaraktérge ige idi, déyish mumkin. U yene nahayiti bilimlik idi. Bek köp sahedin xélila chongqur derijide xewerdar idi. Uning wujudidiki bilimlerning köplükidin bezide uni énsiklopédiyege oxshatqum kélip qalidu. Chünki uning shunche köp uchurlardin we bilimlerdin xewerdar bolushi hemde ajayip küchlük este saqlash iqtidari méni bekla heyran qaldurghan. U nurghun sahege qiziqidighan bolup, herqachan tinim tapmay öginetti. Köpligen ‛bilimlik‚ kishilerge oxshash u öz bilimini köz-köz qilip watildap yürmeytti. Uning aghzi ochuq bolmighan bilen közi we quliqi herqachan ochuq idi, qachan bir yéngi bilimni bayqisa uni derhal öginishke, tehlil qilishqa hemde özleshtürüshke tiriship baqatti. Eng addiysi isra'iliyege kelgendin kéyin isra'iliyening siyasi we ijtima'iy mesililirinimu yaxshi közetken we ögen'gen idi. Logikiliq halda mesililerge tenqid we tehlilni barawer tedbiqlashni yaxshi biletti. Téximu muhimi u yaxshi bir tetqiqatchi bolupla qalmastin yene yaxshi bir sha'ir idi. Bundaq ademler adette bek köp emes. Bu belkim uning xaraktéridiki eng muhim bir nuqta bolsa kérek.”

Tang denxongning bayqishiche, ablet isra'iliyediki tetqiqatini tamam qilghandin kéyin, chet elde qélip qélishni pilan qilip chet elge chiqmighan. Eksiche qaytip kétishke teyyarliq qiliwatqanliqi ‍üchün u bezi témilarda we mesililerde éhtiyatchan bolghan. Emma uning bu xildiki éhtiyatchanliqi aqiwet uning bixeterlikige héchqandaq képil bolalmighan. Uni téximu heyran qaldurghan bir nuqta 2012-yili shi jinping xitaydiki eng aliy rehberlik ornigha chiqqandin kéyin peyda bolghan “Siyasiy fantaziye” lerge abletning saddilarche ishen'genliki bolghan. Shu waqitlarda xitay ichi-téshida shi jinpingning dadisi shi jongshünning 1989-yilidiki tyen'enmén qirghinchiliqigha qet'i qarshi turghanliqi hemde shu sewebtin déng shyawping bashchiliqidiki emeldarlar qatlimi bilen ziddiyetliship qalghanliqi heqqide oxshimighan kocha paringi ewj alghan. Buning bilen beziler “Shi jinping emdi dadisining izidin méngip xitayda alemshumul özgirishlerni peyda qilidu” dep oylighan we buninggha ishen'gen.

Tang denxong bu heqte söz bolghanda bu heqtiki bezi tepsilatlar toghrisida toxtilip ötti: “Eyni waqitta men uning shi jinping heqqidiki fantaziyelerge ishen'genlikini körüp heyran qalghan idim. Qarisam u bek sadda we siyasiy mesililerni unche chongqur oylap ketmeydighandek bilin'gen idi. Yene bir yaqtin u shu waqitlarda xéli köp kishiler ishinip qalghan shi jinping barliq hoquqni qolgha merkezleshtürgendin kéyin xitayda démokratiyeni emelge ashuridighanliqi heqqidiki epsanilerni birnechche yildila ré'alliqqa aylinidu, dep oylap qalghandek qilatti. Shi jinping eyni waqitta ikki yüz yilliq pilanning gépini qilghan bolup, biz buning némidin dérek béridighanliqini hazir körüwatimiz. Yoldishimmu shu waqitta bu geplerni anglap külüp ketken idi. Ésimde qélishiche, ablet özining bir qisim xitay ediblirige, jümlidin méning peqetla xosham yoq bolghan chin xuy qatarliq yazghuchi-sha'irlargha qayil ikenlikini éytqan idi. Men sherqiy türkistanda musteqilliqni emelge ashurushni toghra chüshinidighanliqimni we buning zörür ikenliki heqqide pikirler barliqini éytqinimda, u süküt qilghandek qilghan. U belkim mendin éhtiyat qilghan bolsa kérek. Men bir öktichi yazghuchi bolghanliqim üchün xitay kompartiyesi méni chish-tirniqighiche öch köridu. Shunglashqimikin, ablet hetta özining men bilen uchrashqanliqini bashqilarning bilip qélishini xalimighan idi.”

Derweqe, ablet abdurishit berqi xayfa uniwérsitétidiki tetqiqati tügigendin kéyin udul ürümchige qaytqan hemde özining ilim tehsil qilish sepiride ögen'genlirini yurtidikilerge yetküzüshke aldirighan. Emma kéyinki ishlar pütünley oylimighan yerdin chiqqan.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.