Adriyan zénzning yéngi doklatida Uyghur rayonidiki qul emgikining téximu éghirlashqanliqi we dawamlishidighanliqi körsitilgen

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.02.21
Xitay hökümiti emdi tetqiqatchi adriyan zéniz we ayal guwahchilargha peskeshlik bilen hujum qilishqa ötken Kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi, doktor adriyan zénz
RFA

Kommunizm qurbanliri xatire fondining aliy tetqiqatchisi adriyan zénz yéqinda “Shinjang Uyghur aptonom rayonidiki mejburiy emgek: 2023-yili we 2024-yilining béshida mejburiy emgek küchlirini dawamliq yötkesh ehwalini bahalash” namliq doklat élan qilghan bolup, xitay hökümitining atalmish “Ishsizlarni ishqa orunlashturush we namratliqtin qutuldurush pilani” namida élip bériwatqan mejburiy emgek siyasitining téximu keng da'iride yürgüzülüwatqanliqi we buning 2025-yilghiche dawamlishidighanliqini pakit-delilliri bilen ashkarilap bergen. 

Doklatta körsitilishiche, xitay da'irilirining “Emgek küchlirini yötkesh arqiliq namratliqtin qutuldurush pirogrammisi” emeliyette ularning mejburiy emgek küchlirini seperwer qilish sistémisigha wekillik qilidiken. Xitayning 2023-yildiki mejburiy emgek küchlirini yötkesh nisbiti aldinqi yildikidin éship ketken.

2023-Yili, xitay da'iriliri ölke halqighan emgek küchlirini yötkeshke qulayliq yaritip béridighan “Bir-birige mas yardem” pilanining kölimini körünerlik kéngeytip, xitayning bashqa rayonlirigha emgek küchlirini yötkeshni 38 pirsent ashurushni nishan qilghan bolup, bu sewiye 2010-yillarning otturiliridin buyanqi her qandaq waqittikidin éship ketken.

Doktor adriyan zénz bu xil éshishning mezkur doklattiki muhim nuqta ikenlikini bildürüp mundaq dédi: “Méning meqsitim, 2023-yildin 2024-yilghiche ashkarilan'ghan eng yéngi sanliq melumatlar arqiliq mejburiy emgekning yéqinqi ehwaligha baha bérish idi؛ pakit we xulase shu boldiki, 2023-yil mejburiy yötkelgen emgek küchi 2022-yildikidin köp boldi we xitay özi békitken normidin, yeni éhtiyajliq ish ornidin éship ketti. 2024-Yili bolsa, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 75 yilliqi. Xitay üchün éytqanda, namratliq we yuqiri ishsizliq nisbitini hel qilish intayin muhim. Shunga méning perizimche, emgek küchini mejburiy yötkesh 2024-yilimu yuqiri nisbette dawamlishidu”.     

Doklatta éytilishiche, xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping 2023-yili 8-ayda Uyghur rayonini ziyaret qilghanda, xitayning sherqidiki ölkiler bilen Uyghur rayonini baghlaydighan “Bir-birige mas yardem” pilanining ölke halqighan emgek küchlirini yötkeshke éhtiyajliq ikenlikini otturigha qoyghan. Buningdiki tüp meqset, “Uyghur ahalisini pütün xitayda xizmet tépishqa yéteklesh, milletlerning öz'ara qoshulushini ilgiri sürüsh” tin ibaret bolghan.

Qizil renglik pilash kiyiwalghan seksendin artuq er-ayal qeshqer poyiz istansining aldida qatar tizilip chamadanlirining yénida öre turghiniche, yerlik hökümetning özliri sheripige ötküzüp bériwatqan uzitish murasimidin körünüsh. 2023-Yili aprél.
Qizil renglik pilash kiyiwalghan seksendin artuq er-ayal qeshqer poyiz istansining aldida qatar tizilip chamadanlirining yénida öre turghiniche, yerlik hökümetning özliri sheripige ötküzüp bériwatqan uzitish murasimidin körünüsh. 2023-Yili aprél.
theoutlawocean.com

Xitay da'iriliri töwen kirimliklerning kirimi we xizmet ehwalini dawamliq teqib qilish üchün qurup chiqqan “Ishsizliqni nazaret qilish we deslepki agahlandurush méxanizmi” 2023-yili kéngeytilgen؛  xitay da'iriliri “14-Besh yilliq” pilanning körsetmisi, shundaqla ishqa orunlashturushni kéngeytish telipige asasen, “Her a'ilidin ishliyeleydighanliki ademni ishqa orunlashturush” ni békitken. 2023-Yili “Kespiy terbiyelesh” xizmitini kücheytip, kishilerni  mejburiy emgek bilen shughullinidighan sahege yötkeshni meqset qilghan.

Bezi rayonlardiki yerning 90 pirsentini igileydighan yer ishlitish hoquqi yerlik déhqanlardin dölet igidarchiliqidiki hemkarliq kopiratipigha yötkelgen bolup, yerlik déhqanlar mejburiy emgek arqiliq ma'ash alidighan emgekchi bolushqa mejburlanmaqta iken.

Doklatta bérilgen uchurda, peqet qeshqer wilayitidila 1 milyon 550 ming “Yéza ishchisi” ning xizmetke orunlashqanliqi, bu sanning rayondiki omumiy ishqa orunlashqanlar sanining 34.4 Pirsentini igiligenliki misal keltürülgen.

Doklatta mundaq déyilgen: “‛nenkey doklati‚ da körsitilgendek, qayta terbiyelesh lagérliri ‛keskin we qisqa muddetlik tedbir‚ ge wekillik qilsa, emgek küchlirini yötkesh muhim we uzun muddetlik ‛islahat, birleshtürüsh we assimilyatsiye qilish usuli‚ gha wekillik qilidiken”.

Doklatta, Uyghur rayonidiki mejburlash xaraktérlik ikki emgek sistémisi otturigha qoyulghan bolup, bulardin biri, rayonning “Qayta terbiyelesh merkizi” ge baghlan'ghan mejburiy emgek sistémisi bolup, bularni xitay hökümiti perdazlap “Kespiy téxnika terbiyelesh merkizi” dep atiwalghan. Lagérgha solan'ghanlar melum mezgil bu yerde kesip jehette terbiyelinip, andin kan, karxana, zawutlargha mangdurulidiken. Ikkinchisi, atalmish “Emgek küchlirini yötkesh arqiliq namratliqtin qutuldurush” siyasitige baghlan'ghan mejburiy emgek sistémisi. Buningda, xitay da'iriliri yéza emgek küchlirini mejburiy yighiwélip terbiyelesh arqiliq ularni yéza igilik sahesidin bashqa sahege yötkeydiken, shundaqla “Éshincha emgek küchliri” ni pesillik halda bashqa jaylargha yötkeydiken.

2023-Yili, 2 milyon 500 ming adem qétim kespiy maharet terbiyesi élip bérilghan bolup, Uyghurlarni asas qilghan yéza emgek küchini terbiyelesh we yötkesh nishani ashurup orunlan'ghan.

Yene bir jehettin, xitay da'iriliri Uyghurlarning bu rayondiki asasliq millet ornini kichiklitish üchün, “Éshincha emgek küchliri” ni yötkesh arqiliq jenubiy wilayetlerdiki Uyghur nopusini azlitip, xitay nopusini köpeytip, nopus qurulmisida tengpungluq  hasil qilishqa urun'ghan.

Xitayning yuqiri qatlam siyasiti we höjjitide, Uyghur rayonidiki mejburlash xaraktérlik ishqa orunlishish we namratliqtin qutuldurush siyasitining kem dégende 2025-yilghiche dawamlishidighanliqi körsitilgen.

Xitay hökümiti amérika tamozhnasi ijra qiliwatqan “Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni” we yawropaning mejburiy emgek mallirini cheklesh bésimlirigha pisent qilmay, mejburiy emgek siyasitini téximu aktip ijra qiliwatqan bolup, doktor adriyan zénz buningdiki sewebni chüshendürüp mundaq dédi: “Xitay hökümiti köpligen ‛qayta terbiyelesh lagérliri‚ ni taqap, nurghun ademlerni bashqa xil tutup turush orunlirigha solighandin kéyin, mejburiy emgek we ‛namratliqtin qutuldurush‚ siyasiti Uyghur rayonini kontrol qilish üchün qollinilidighan asasliq istratégiye bolup qaldi. Xitay hökümiti yerlik medeniyetni assimilyatsiye qilish, Uyghur jem'iyitini parchilash, a'ililerni weyran qilish üchünmu emgek küchini yötkeydu, er-ayalni bir-biridin ayriwétidu, ata-anilarni baliliridin ayriwétidu. Bu uzun muddetlik istratégiye. Xitay hökümiti bir nechche yilning aldidila bu siyasetni muhim orun'gha qoydi”.  

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi 17-féwral küni gérmaniyede ötküzülgen “Myunxén xewpsizlik yighini” da qilghan sözide, Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliq we mejburiy emgekni inkar qilghan. U mejburiy emgekni yalghan'gha chiqirip: “Shinjang xelqi, jümlidin Uyghurlarning emgek qilish hoquqi yoqmu? birer kesip qilish erkinliki yoqmu? mejburiy emgekni bahane qilip ularni ishsiz qoyush, xizmet qilghili qoymasliq, ular ishlepchiqarghan malni satqili qoymasliq insanperwerlik bolamdu? kishilik hoquqni qoghdash bolamdu?” dep qaynap ketken.  

Doktor adriyan zénz xitay tashqi ishlar ministiri wang yining Uyghur irqiy qirghinchiliqi we mejburiy emgekni inkar qilishigha baha bérip mundaq dédi: “Xitay bu yalghanchiliqni 1000 qétim tekrarlaydu. Bu xuddi ‛shinjangda lagérlar yoq‚ dep arqidin, ‛ular lagér emes, mektep‚ dégendekla bir köz boyamchiliq. Xitay özidiki hemme nersini yaxshi qilip körsitidu, bu ularning izchil dawamlashturup kelgen teshwiqat taktikisi. Xitay özining qebih jinayetliri we setchiliklirini yoshurush üchün xelq'ara sehnilerde mushundaq yalghanni tarqitidu”.

Doktor adriyan zénzning doklatidin xulase qilip éytqanda, xitay hökümiti “Namratliqtin qutuldurush” siyasitidin paydilinip, mejburiy emgekni  normallashturush we tüzümleshtürüsh qedimini tézletken. Mejburiy emgekni bashqurush méxanizmi bolsa tereqqiyat we islahat komitéti nazaret qilidighan orunlargha qarap tereqqiy qilghan. Mejburiy emgek sistémisi peqet Uyghurlarni qul qilishnila emes, nopus qurulmisini özgertishni, mustemlike we assimilyatsiye siyasitini puxta asasqa ige qilishni nishan qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.