Alahide elchi nasan seylis: bu lagérlar térrorluq bilen héch alaqisiz

Muxbirimiz jüme
2019-07-11
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministirliqi térrorluqqa qarshi turush alahide elchisi nasan seylis(Nathan Alexander Sales) ependi erkin asiya radyosi Uyghur bölümining muxbiri jüme ependining ziyaritini qobul qildi. 2019-Yili iyul, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministirliqi térrorluqqa qarshi turush alahide elchisi nasan seylis(Nathan Alexander Sales) ependi erkin asiya radyosi Uyghur bölümining muxbiri jüme ependining ziyaritini qobul qildi. 2019-Yili iyul, washin'gton.
Photo: RFA

Amérika tashqi ishlar ministirliqi térrorluqqa qarshi turush alahide elchisi nasan seylis(Nathan Alexander Sales) xitayni milyondin artuq Uyghur we bashqa milletler qamalghan lagérlarni derhal taqap daril'étamlargha élip kétilgen balilarni a'ilisige qayturushqa chaqirdi. U yene bu ghayet zor lagérlarning térrorluq bilen héch alaqisi yoqluqini bildürdi.

Seyls ependimni bu sözlerni radiyomizning bu heqtiki mexsus ziyaritini qobul qilghanda éytti. Radi'omiz uningdin yene nöwettiki Uyghur weziyiti, "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilatigha alaqidar so'allarni soridi.

Muxbir: yéqinda "Washin'gton pochtisi" da élan qilghan bir obzoringizda: "Xitay Uyghurlargha qaratqan hujum hergizmu térrorluqqa qarshi turush emes, belki bir yirginchlik zulum" dégen idingiz. Buni sherhlep béremsiz?

Nasan seylis: biz xitay kompartiyesining Uyghur rayonida milyondin artuq Uyghur, er, ayal we balilarni lagérlargha, mejburiy emgek lagérlirigha qamighanliqini bilimiz. Bu lagérlar téxi esli ré'alliqning ayding bolghan intayin az bir qismi. Chünki bu mejburiy emgek lagérlirigha qamalghan kishilerdin bashqa, yene bir nechche milyon adem kündüzlük lagérlarda siyasiy ménge yuyushning azabini chékiwatidu. Bu heriketning kölimi ghayet zor we payani yoq. Qisqisi, uning térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoq.

Emeliyette, u yerde xitay kommunistik partiyesi din'gha qarshi urush échiwatidu. Xitay özi zerbe nishani qilghan kishilerning diniy, til we medeniyet kimliklirini yoq qilishqa tirishiwatidu.

Muxbir: siz xitay térrorluqqa qarshi turushni bahane qilip Uyghurlarni basturuwatidu démekchi, shundaqmu?

Nasan seylis: berheq. Her bir döletning heqiqiy térrorluqtin özi we öz puqralirini qoghdash hoquqi we mes'uliyiti bar. Emma, u yerde boluwatqini undaq emes, u bir yirginchlik irqiy we diniy zulum.

Muxbir: emma xitay buni bashqiche sherhiylewatidu. Ular bu kishilerni kespiy jehette terbiyelewatqanliqini, ularning ashqun idiyeler bilen yuqumlan'ghan rohini dawalatqanliqini éytiwatidu. Siz buninggha qoshulamsiz?

Nasan seylis: bu pütünley yalghan. Bashtila xizmiti bar ademlerni kespiy terbiyeleshke yollash bihajet. Qayta tekitlisem, tutqunning kölimi we lagér sirtidikilerge yürgüzülgen tedbirler ghayet zor we hemmini bésip chüshidu. Mushuning özila buning bir térrorluqqa qarshi küresh yaki kespiy terbiyelesh programmisi emeslikini ispatlaydu, bu bir zulum, xalas.

Muxbir: siz xitay terepke ularning Uyghur rayonida térrorluqqa qarshi küresh qilmaywatqanliqini, buni toxtishishi kéreklikini éytip baqtingizmu?

Nasan seylis: men amérika hökümet xadimliri qarshi terep xadimliri bilen ötküzgen diplomatik söhbetler heqqide toxtilishni xalimaymen. Méningche siz buni toghra chüshinisiz. Emma amérika hökümitining bu mesilide qandaq mewqede ikenlikni xitay kompartiyesining toluq chüshinidighanliqigha shek yoq. Tashqi ishlar ministirimiz pompéyo bu mesilini ochuq-ashkara otturigha qoyup keldi, men we bashqilarmu hem shundaq qilip kelduq. Menche amérikining bu mesilidiki meydani hemmige ayan.

Muxbir: xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan zulumlirini téximu kücheytishtin yandurush üchün amérika hökümiti qandaq tedbirlerni qollanmaqchi boluwatisiler?

Nasan seylis: bu ishta eng muhimi xitay kompartiyesige bolghan ashkara bésimni izchillashturush, yeni, bu basturushni amérika qoshma shtatlirida asasiy prinsiplarning biri dep qarilidighan négizlik diniy étiqad erkinlikige qilin'ghan depsendichilik dep qaraydighanliqimizni hemde buning dunyaning hemme yéride ortaq ikenlikini dawamliq tekitlesh. Yene biri, ashkara bésim shekli arqiliq amérika qoshqa shtatlirining buni térrorluqqa qarshi turush emes, belki zulum dep qaraydighanliqidin ibret meydanini bildürüp turush.

Téximu konkrét we emeliy tedbirler arqiliq bésim ishlitish mesilisige kelsek, amérika qoshma shtatliri oylishiwatqan yaki almaqchi bolghan bezi tedbirlerni bashta ashkarilimaymiz. Emma shunisi shübhisizki, bu hökümitimizdiki eng yuqiri derijilik emeldarlirighiche köngül bolidighan bir mesilige aylinip boldi.

Muxbir: xitay omumen milyonlighan bigunah kishilerni bu ghayet zor tutup turush lagérlirigha solashqa bashlighinigha ikki yildin ashti. Epsuski, axbaratning bu témigha bolghan qiziqishi barghanche töwenlep kétiwatidu. Bezi közetküchiler, xitayning del shuni, yeni axbaratning bu mesilige bolghan qiziqishining ajizlishishni kütidighanliqini agahlanduruwatidu. Sizningche, mushundaq shara'itta amérika bu mesilige téximu küchlük diqqet jelp qilish üchün némilerni qilishi kérek?

Nasan seylis: biz bu heqte sözleshni dawam qilimiz. Amérika qoshma shtatliri diniy erkinlik qimmet qarishigha özini béghishlighan bir dölet, amérika qoshma shtatliri heqiqiy térror tehditlirige qarshi tedbirlerni élishta dunyagha yétekchi bolghan bir dölet. Biz qimmet qarashlirimiz we endishilirimizni ochuq ashkara ipade qilishini dawam qilimiz. Biz yene biz bilen bir mewqediki ittipaqdashlirimiz bilen hemkarlishishni ilgiri sürimiz. Bu yerde alahide muhim bolghini, musulmanlar köp sanliqini igileydighan ellerning otturigha chiqishi, ularning öz diniy qérindashliri diniy étiqadi seweblik zerbe nishanigha aylan'ghanda otturigha chiqishi hemde xitay hökümitini iman'gha qaratqan urushni toxtitishqa chaqirishi.

Muxbir: sizningche xitay milyonlighan bigunah Uyghur we bashqa türkiy xelqlerni hetta ularning perzentlirinimu qamash arqiliq néme meqsetke yetmekchidu?

Nasan seylis: hazir shahit boluwatqinimiz, xitay kompartiyesi qurulghandin buyan qiliwatqan qilmishlirining yene bir qedimi.

Xitay kompartiyesi din'gha tégidin öch. Ular diniy étiqadni kompartiye xitayda huzurlinip kelgen hoquq monopolluqigha tehdit dep qarighachqa din'gha düshmenlik qilidu. Shunga biz bu partiyening xitaydiki musulmanlar we étnik az sanliqlarni ezginini körginimizde, uning yillardin buyan din'gha qarishi élip kelgen qedemlirini, yeni xristiyanlar, tibet buddistliri we falun'gongchilargha qarshi alghan tedbirlerni arqa körünüsh qilishimiz kérek. Xitay kompartiyesi din'gha qarshi jeng élan qildi hemde u nechche on yillardin béri din'gha urush échip keldi.

Muxbir: siz maqalingizdimu otturigha qoyghandek, bu yerdiki mesile diniy mesilila emes, belki, til, medeniyet we ularning kimlik mesilisi. Siz xitay u jaylarda bolupmu Uyghur rayonida peqet we peqet diniy mesile peyda qiliwatidu dep qaramsiz yaki mesile uningdinmu köpmu?

Nasan seylis: mesile uningdin éghir. Tinch yosundiki diniy pa'aliyetlerning yoq qilinishi biz u yerde shahit boluwatqan ishlarning négizi. Emma bu heriket uningdin köp halqip ketti. Nareside balilar ata-anisidin yulup élinip, dölet igidarchiliqidiki daril'étamlargha mejburiy élip kétildi. U yerde ulargha peqet xitaychila ögitilidu, ularning isimliri ata-anisining raziliqisiz özgertilidu. Qisqisi ular özining medeniyet we til en'eniliri yaki ular mensup bolghan mirasliridin ünümlük halda ayriwétildi.

Muxbir: bezi tetqiqatchilar xitayning Uyghur rayonda milyonlighan bigunah kishilerni lagérgha solash we distopiyan saqchi döliti berpa qilish arqiliq dölet térrorizmi yürgüzüwatqanliqigha ishense, bezi közetküchiler xitayning u jayda medeniyet qirghinchiliqi yaki irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqini mulahize qilishidu, siz buninggha qandaq qaraysiz?

Nasan seylis: meyli qandaq namlarda atalsun, uning térrorluqqa qarshi turush bilen héch alaqisi yoq. Bu peqet partiye öz hoquqni kéngeytish üchün dölet hakimiyitige tehdit, dep qaralghan diniy, étnik we bashqa az sanliqlarni ézishtin bashqa nerse emes.

Muxbir: bir qisim tetqiqatchilar, xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerni térrorluq bahaniside basturushi, "11-Séntebir térrorluq hujumi" din kéyin, sabiq bosh hökümiti "Sherqiy türkistan islam herikiti" dep atilidighan kichik we müjmel bir teshkilatni "Chet'el térrorluq teshkilati", dep tizimgha alghanda bashlan'ghan dep qarishidu. Shundaq iken, sizningche amérika hökümiti Uyghurlarning bu qeder zulumgha uchrishigha yantayaq bolup qaldimu qandaq?

Nasan seylis: undaq dégili bolmaydu. Bizning "11-Séntebir" din kéyinki meydanimiz bek roshen bolup keldi. Dunyaning herqaysi jaylirida hemme döletlerge tehdit sélip turuwatqan térror tehlikiliri mewjut. Shunga barliq döletler meyli u tehditlerning qeyerdin kélishidin qet'iynezer, yeni, meyli elqayda bolsun, islam döliti bolsun, hezbulla bolsun yaki iranning hamiyliqidiki bashqa teshkilatlar bolsun, bularning térror tehditlirige qarshi muhim wezipilerni öteydu. Halbuki, térrorluqqa qarshi turush dölet ichidiki siyasiy meqsetni ilgiri sürüsh, yaki diniy we étnik zulumni éghirlashturush qorali qilinmasliqi kérek.

Muxbir: "Sherqiy türkistan islam herikiti" teshkilati tashqi ishlar ministirliqining "Chet'el térrorluq teshkilatliri tizimliki" din yer alghan shara'itta, köpligen tetqiqatchilar "Sherqiy türkistan islam herikiti teshkilati" ning mewjutluqigha so'al qoysa, hetta beziliri buni qet'iy mewjut emes, dep talishidu. Ehwal shundaq iken, tashqi ishlar ministirliqi uni öz tizimlikidin öchürüshni oylap baqtimu, yaki bu teshkilatini bu tizimliktin chiqiriwétish üstide tedbirler oylishildimu?

Nasan seylis: tizimlikke munasiwetlik melum bir qararning élinidighan yaki élinmaydighanliqigha a'it ichki muzakiriler toghrisida ashkara sorunda toxtalmaymiz. Sizge chong jehettin shuni déyeleymenki, biz herxil menbe we usullarda qolimizgha kelgen istixbarat uchurliri arqiliq érishilgen delil-ispatlarni dawamliq bahalap, bizdiki "Térrorchilar tizimliki" ning toluq yéngilinip turushini kapaletke ige qilimiz.

Muxbir: xitay "Sherqiy türkistan islam herikiti" din qayta-qayta paydilinip Uyghurlargha qarshi keng kölemlik basturush herikiti qozghidi. Siz amérika hökümiti, yeni bosh hökümiti bu teshkilatini "Chet'el térrorluq teshkilati" dep en'ge élip xataliq ötküzdi, dep qaramsiz?

Nasan seylis: men oxshimaydighan dölet xadimliri oxshimaydighan dewrde köp yillar ilgiri alghan qararlar üstidin shikayet qilmaymen. Emma bügün sizge shuni éytalaymenki, xitay kompartiyesining térrorluqqa qarshi turushni suyi'istémal qilip, Uyghurlar we bashqa étnik az sanliqlargha qarshi uzun'gha sozulghan basturush herikiti élip bériwatqanliqidin chongqur endishiliniwatimiz.

Muxbir: tetqiqatchilar yaki kishilik hoquq organliri Uyghur rayonida insaniyetke qarishi jinayet ötküzüwatidu dewatqan xitay emeldarliri yaki bu krizislarda wasitilik halda mes'uliyiti bar emeldarlargha éytidighan qandaq sözliringiz bar?

Nasan seylis: lagérlarni taqap, tutqanlarni qoyuwet, lagér sirtidikilerge iz qoghlap egishidighan teqib döliti sistémisini chuwup tashla, balilarni öz a'ilisige, yeni ular özi qedirleydighan medeniyet we diniy en'eniliri ilikide terbiye alalaydighan makanigha qaytur.

Muxbir: dunyaning her qaysi jaylirida bu krizislarning xeyrlik axirlishishini teqezzaliq bilen kütüwatqan Uyghurlargha éytidighan qandaq sözliringiz bar?

Nasan seylis: bu bir döletning din'gha qarshi achqan tunji qétimliq urushi emes. Dölet iman-étiqadining ulni kolashqa urun'ghanda iman her zaman ghalip kelgen. Tarixta ézilgen guruppilarning mushu xil jazalashlargha uchrighanliqini untumanglar we iman-étiqadining zalim hakimiyettin haman küchlük kelgenlikini ésinglardin chiqarmanglar.

Toluq bet