Tashkentte ataqliq kompozitor hakim xélemof alemdin ötti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-02-19
Share
Tashkentte ataqliq kompozitor hakim xélemof alemdin ötti Tonulghan sazende, kompozitor, memlikettiki tunji Uyghur milliy ansambilining yétekchisi bolghan hakim xélemof ependi.
RFA/Oyghan

Özbékistanda eyni waqitlarda peqet jumhuriyet da'irisidila emes, belki uning sirtidimu keng tonulghan köpligen Uyghur dölet we jama'et erbablirining, ataqliq sen'etkarlirining, alimlirining, yazghuchilirining, ressamlirining yashighanliqi melum. Ularni özbékistanla emes, shuningdek ottura asiya, hetta dunya miqyasidiki Uyghurlarmu yaxshi biletti hem esleytti. Yéqinda özbékistan paytexti tashkent shehiride ene shundaq shexslerning biri, tonulghan sazende, kompozitor, memlikettiki tunji Uyghur milliy ansambilining yétekchisi bolghan hakim xélemof 85 yéshida alemdin ötti.

Igilishimizche, hakim xélemof özi qazaqistanda tughulghan bolsimu, kéyinki yilliri özbékistanda oqup, hayatining köp qismini özbékistan radiyo-téléwiziye komitéti yénidiki Uyghur naxsha-ussul ansambilining qurulushigha hem rawajlinishighan serp qilghanken.

Özbékistanda qurulghan Uyghur ansambili. Hakim xélemof 1-qatarda soldin üchinchisi. 1960-Yillarning axiri, tashkent.

Biz merhum hakim xélemofning hazir tashkent shehiride yashaydighan kespdishi, sepdishi, péshqedem sen'etkar tursun shawdunof bilen alaqilashtuq.

Tursun shawdunof ependi ziyaritimizni qobul qilip, özining mezkur ansambilda merhum bilen uzun yillar birge ishligenlikini hemde uning yardemchisi bolghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Ansambil qurulup, 30 dek adem ishlep kelgen iduq. Ishlesh jeryanida Uyghurlarning 12 muqamini retlesh mesilisi bolup, shu waqittiki özbekistanning rehbiri sherep reshidof '12 muqaminglarni sherqiy türkistanda xitay yaman qiliwatidu, yoq qiliwatidu, shuni bu yerde siler tiklenglar, ' dep éytqandin kéyin uni tikleshke heriket qilip, yarkenttin, almutadin, bishkektin besh muqamchini yighip élip kelgen. Shular 7-8 aydek yézip ketti. Shuningdin kéyin ularning ornigha sultanmurat aka rezemofni élip qaldi. U muqam bashliqi bolup, 12 muqamni retlep chiqtuq. Shu muqamni bizning Uyghur ansambili teshkil qilghan. Uningdin sirt Uyghurlarning qedimidin tartip éytilip kelgen naxsha-sazlirining hemmisini biz léntagha yézip, püttürgen."

Tursun shawdunof yene mezkur Uyghur ansambilining radiyo we téléwiziye dölet komitétidin dölet filormoniyesi qarmiqigha ötüp, memliket ichide, shundaqla qazaqistanning Uyghurlar turidighan köpligen sheher we yézilirigha konsért qoyup barghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, ansambil qatnashquchilirining yéshi toshup, dem élishqa chiqqandin kéyin, ularning sani aziyip, kéyin uning pa'aliyiti tamamen toxtighaniken.

Tursun shawdunof ansambilning Uyghur éli bilen baghlinishining tamamen bolmighanliqini, emma buninggha bir purset tughulghanliqini éytti: "Filormoniyade ishlewatqanda biz alaqe qilghan waqtimizda bizni ürümchige teklip qildi. Biz baridighan bolup, barghandin kéyin ular bu yaqqa kélidighan bolup kélishken. Kéyin tuyuqsiz filormoniye diréktori özbékistan bolghandikin birinchi bolup özbékler barsun, uningdin kéyin siler béringlar. Hazir siler barsanglar sel naqolay bolup qalidu, dep, bizni qaldurup, özbék guruppisini ewetti. Ular barghanda bizdin xalisxan qadirowa we sultan memetof ürümchide iken. Ürümchidikiler bizni kélidu dep hemme yaqqa élan qilip boptiken. Kéyin biz baralmay, özbék guruppisi barghandin kéyin heyran bolup, beribir konsértni ötküzüsh kérek dep, ular özlirimu konsért qilip, xalisxan bilen sultanni shuninggha qoshup qoyuptu."

Uning bildürüshiche, hazir tashkentte özbékistan Uyghur medeniyet merkizi teripidin teshkillen'gen "Güldeste" ansambili pa'aliyet élip bériwatmaqtiken. Bolupmu yashlardin terkip tapqan mezkur ansambilgha tursun shawdunof yéqindin yardem bérip kelmektiken.

Igilinishiche, hakim xélemofning alemdin ötüshi pütkül Uyghur sen'iti üchün chong judaliq bolup, bu qazaqistandiki Uyghurlarnimu éghir qayghugha muptila qilghanken hem merhumning ijad qilghan naxshiliri qazaqistan sen'et heweskarlirigha yaxshi tonushken.

Ziyaritimizni qobul qilghan eyni waqitlarda özbékistanning tonulghan sen'etkarliri bilen yéqindin arilashqan hem ularni özining ustazliri dep hésablaydighan qazaqistanliq sen'etkar helime shawayéwa xanim mundaq dédi: "Bu shum xewerni anglap, ötken ömrüm ésimge chüshüp ketti. Hakim aka bizning a'ilige dost idi. 1978-Yili oqushni püttürüp, tashkentke tiyatir institutigha oqushqa chüshtüm. Bu yilliri radiyo anglitish komitétini xélem xudaberdiyéf bashuratti. Shu yerdiki Uyghur ansambilining bedi'iy rehbiri hakim aka xélemof idi. Men ish tejribemni kötürüsh üchün shu ansambilgha téz-téz bérip, naxsha éytip, diktorluq qilip yürdüm. Hazir shularni eslep, özümni bexitlik dep hésablaymen. Hakim aka kichik pé'il, yüriki keng, xushxoy, talantliq sazende hem kompozitor. Nechchiligen orkéstrlargha sazlar, naxshilargha muzikilar yézip qaldurghandi."

Quddus ghojamyarof namidiki dölet akadémiyelik Uyghur muzikiliq komédiye tiyatiri "Nawa" ansambilining rehbiri niyaz tursunof ependi ziyarititmizni qobul qilip, mundaq dédi: "Hakim aka özining barliq hayatini peqet sen'etke béghishlighan. Men tashkent aqartish téxnikomida oquwatqan peytimde hakim akining naxshilirini, sazlirini Uyghur ansambili artisliri orunlishida anglap, nahayiti behriman bolattim. 1977-Yili men tashkent medeniyet institutigha chüshkende méni shu ansambilgha teklip qilghan. Shu peytte hakim aka xélemof Uyghur ansambiligha rehber idi. Shu yili semerqentte ötken dunya muqamchilar féstiwaligha qatnashqan iduq. Shu peytte ansambil orunlighan nomurlar tizimining bay ikenlikini kördüm. Hakim aka özining sen'etkar hem sazende, rawapchi süpitide ansambilning nomurlar tizimining béyishida köp xizmet qilghan. U Uyghur xelqige keng tonulghan 'salam, eziz qérindashlar', 'kelse', 'közining xumari bar', 'anamgha' oxshash nurghun naxshilarni ijad qilghandi. 'nawa' ansambili naxshichilirimu shu tizimdin élip, xelqimizge teqdim qilghan iduq."

Niyaz tursunof hakim xélemof rehberlikidiki ansambilda arupjan muhemmetof, enwerjan baqiyéf, sultanmurat rezemof, hawaxan ezizowa oxshash dangliq sazendilerning ishligenlikini bildürdi.

Igilishimizche, hakim xélemof 1936-yili almuta wilaytining Uyghur nahiyesige qarashliq chong aqsu yézisida dunyagha kelgen bolup, 1958-yili almuta konsérwatoriyesining chalghu eswablar fakultétigha oqushqa chüshkeniken. U qazaqkonsért birleshmisi yénida qurulghan ansambilda ishlep, andin tashkent dölet konsérwatoriyesige oqushqa chüshken. A'ile shara'iti bilen u mezkur bilim dergahini püttürelmey, hemze namidiki muzikiliq mektepte bilim tehsil qilghan. 1966-Yili qurulghan Uyghur ansambilida u ansambil rehbirining meslihetchisi we rawapchi bolup ishlep, kéyin 20 yil dawamida uninggha rehberlik qilghan. 1968-Yili hakim xélemof bashqimu ataqliq Uyghur sen'etkarliri bilen birlikte 12 muqamni retlesh, magnétliq léntagha chüshürüsh we plastinkigha élishqa zor töhpe qoshqan. U 100 din oshuq muzika eserlirining aptori.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet