Ürümchi "Altun xas" shirkitining igisi türkiyege barghanliqi üchün 10 yilliq késiwétilgen

Muxbirimiz erkin
2021-09-22
Share
Uyghur rayonida xitay lagéri Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita irqiy qirghinchiliq yürgüzmekte.
Yettesu

Xitayning 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunida nurghun Uyghur tijaretchilirining chet'elge chiqqan yaki chet'el bilen soda qilghanliqi üchün tutqun qilinip, lagérlargha qamalghanliqi yaki uzun yilliq qamaq jazalirigha höküm qilin'ghanliqi melum.

Ürümchidiki "Altun xas" ayaq kiyimliri shirkitining igisi amine tursun türkiye bilen soda qilghanliqi üchün tutqun qilin'ghan ene shundaq Uyghur tijaretchilirining biridur.

Xitay hökümiti ilgiri Uyghurlarni pasport ishlitip chet'elge chiqishqa keng teshwiq qilghan bolsimu, biraq xitay 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda türkiye, qazaqistan qatarliq 26 döletni "Mesile bar" döletler tizimlikige kirgüzüp, bu döletlerge chiqqan Uyghurlarni tutqun qilghan.

Da'iriler amine tursunning qandaq seweb bilen tutqun qilin'ghanliqi, néme "Jinayet" bilen eyiblen'genliki toghrisida a'ilisige éniq chüshenche bermigen. Biraq uning eyni waqitta ayaq sodisi munasiwiti bilen türkiyege bérip-kélip turghanliqi melum.

Shinjang maliye-iqtisad uniwérsitétini püttürüp tijaretke kirishken amine tursun türkiyege axirqi qétim 2016-yili barghan. Amine tursunning turkiyede turushluq hedisi asiye tursunning éytishiche, amine tursun 10 yilliq késiwétilgen. Asiye tursun buninggha amine tursunning türkiyege ‍ikki qétim malgha kélishi seweb bolghan, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Asiye tursun mundaq dédi: "Singlim amine tursun maliye-iqtisad inistitutini püttürgen. Bankigha bölün'gen bolsimu, ishlimey tijaret qilimen, dep ilghar tijaret qilghan qiz bala idi. Ürümchi shehride tonumaydighan adem yoq, amine tursun dise. Türkiyege ‍ikki qétim malgha kelgenliki üchün tutqan gep. Türkiyege ikki qétim kelgen idi. Her kelginide bir ayghiche malni élip qaytatti. Bu qiz tughutida aghrip qélip, 4-doxturxanida yétip chiqqan. Kinishkisi bar qiz bala téxi, aran saqayghan… unimu manga uning türkiyediki dosti 'singlingni 10 yil késiptu' dep yetküzgen. Men heyran qaldim."

Melum bolushiche, da'iriler amine tursunni 2018-yili öyidin élip ketken bolup, u jiyeni haji ‍ömer osman bilen bir waqitta tutqun qilin'ghan iken. Biz ‍ötkenki programmimizda 2013-yili gollandiyede oqup qaytip ketken Uyghur yash haji ‍omerning 2018-yili 6-ayda tutqun qilinip, 10 yilliq késiwétilgenliki, uning eyni waqitta hammisi amine tursunning dukinida ishleydighanliqini xewer qilghan iduq.

Xitay da'irilirining haji ömer heqqidiki uchurlirida uning "Döletni parchilash jinayiti" bilen eyiblen'genliki we bu yil 5-ayda bingtu'enning ürümchi türmisige yötkep kélin'genliki ilgiri sürülgen idi. Amine tursunning gérmaniyede turushluq akisi eli tursunmu singlisining 10 yilliq késilgenlikini qeyt qildi. Eli tursun mundaq dédi: "Bizning hemmimizning chet'elge chiqip tijaret qiliwatqan pasportlirimiz bar idi. Singlimni 10 yil késiwétiptu, türkiyege chiqqan, dep. Singlim ürümchide ayaq zawuti achqan, ayaq dukinimu bar idi. Ayaqlirining xéli dangqi bar idi, bizning u dukanlirimiz 'altun xas' yaki 'xas ayaqliri' dep ikki xil namda échilghan idi. . ."

Eli tursunmu singlisining 10 yilliq késilishige uning türkiye bilen bolghan soda munasiwiti seweb bolghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, xitay saqchiliri uning béshigha qara xalta kiydürüp öyidin élip chiqip ketken. Eli tursun yene mundaq dédi: "Men 2016-yilning axiri körüshüp keldim. Singlimni 2018-yili ekirip kétiptu. Ündidarda 2018-yili 6-7-aylardin bashlap yoqap ketti… singlimnimu béshigha qara xalta kiydürüp öyidin élip chiqip kétiptiken. Hazir qeyerdilikini, hayatmu yaki hayat emesmu, bilmeymiz."

Xitay hökümiti 2017-yildin bashlap Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilip, lagér we türmilerge qamighanliqi, mejburiy emgekke salghanliqini inkar qilsimu, biraq buninggha da'ir küchlük deliller xelq'arada Uyghurlarning insan heqlirige bolghan qorqunchluq buzghunchiliqni tekshürüsh sadalirini téximu kücheytip keldi. Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining éytishiche, xitay hökümiti b d t ning Uyghur élida tekshürüsh élip bérishigha shert qoshup, uning cheklimisiz tekshürüsh élip bérishigha yol qoymisa, b d t kishilik hoquq aliy komissariyati sirttin tekshürüshni bashlishi kérek iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet