Америка билән әнглийә хитай һөкүмитиниң “дүшмәнләрчә тор һуҗуми” ни әйиблиди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.03.26
anxun-ap Хитайниң ғәрбий җәнубидики сичүән өлкисиниң чеңду шәһиридики әншүн (安洵) ширкитиниң ишханисиниң иштин чүшкәндин кейинки көрүнүши. 2024-Йили 2-айниң 20-күни. Чеңду
AP

25-Март күни, әнглийәниң муавин баш министири оливер довден (Oliver Dowden) әнглийә парламентида мәхсус баянат бериш арқилиқ, хитай һөкүмитиниң әнглийәниң сайлам мәзгилидә йүз бәргән бир қатар хаккерлиқ һуҗумлириниң арқисида икәнликини илгири сүргән.

Әнглийәниң муавин баш министири оливер довден парламентта қилған сөзидә мундақ дегән: “мән бүгүн шуни җәзмләштүрәләймәнки, хитай һөкүмитигә бағлиқ болған кишиләр бизниң демократик органлиримиз вә парламент әзалиримизни нишан қилған икки яман ғәрәзлик тор һуҗуминиң җавабкаридур. ”

Довден әпәндиниң дейишичә, хаккерлиқ һуҗумлири 2021-2022-йиллири арисида әнглийәниң сайлам комитетиға елип берилған болуп, бу хаккерлар шу мәзгилдә сайламда биләт ташлашқа тизимлатқан нәччә милйон кишиниң хусусий учурлириға еришкән. Хаккерлиқ һуҗуми 2022-йили өктәбирдә сайлам комитети тәрипидин ениқланған болсиму, әмма вәқә бултурғичә ашкариланмиған.

Мәлум болушичә, хаккерлиқ һуҗум паалийәтлириниң йәнә бири әнглийә парламент әзалирини нишан қилған болуп, уларниң хитайға тәнқидий пикирдики әнглийәлик парламент әзалириниң елхәтлирини тәкшүрмәкчи болғанлиқи мәлум болған.

Муавин баш министир довден парламенттики сөзидә мундақ дегән: “әнглийә 2021-йили язда йүз бәргән вә әнглийә парламент әзалириниң елхәтлирини оғрилиқчә көрүш урунушиниң арқисидиму хитай бар, дәп қарайду. ”

Муавин баш министир довден сөзидә бу һәрикәтләрни “дүшмәнчә һәрикәт” дәп қаттиқ әйиблигән болуп, у хитай һөкүмитиниң бундақ һәрикәтлиригә мисал бәргәндә уйғурлар мәсилисиниму тилға алған.

У мундақ дегән: “бизниң демократик муәссәсәлиримиз вә парламент әзалиримизни нишанлаш вә башқиларни өз ичигә алған бу һәрикәтләр хитайдин келиватқан дүшмәнлик һәрикәтлириниң әң йеңи әндизиси. Биз буларни хитай һөкүмитиниң шинҗаңда универсал кишилик һоқуқни вә хәлқаралиқ келишимләрни тохтимай дәпсәндә қилишидин, хоңкоңда дөләт бихәтәрлик қануни арқилиқ өктичи авазларға зәрбә беришидин вә җәнубий деңиздики зомигәрлик һәрикәтлиригә даир доклатлардинму көргән идуқ. ”

Довден әпәнди сөзиниң давамида, әнглийә һөкүмитиниң хитайниң әнглийәгә қаратқан бу дүшмәнләрчә һәрикитигә һәргиз сәл қаримайдиғанлиқини тәкитләп өткән. У ахирида бу хаккерлиқ һуҗумлириниң җавабкари дәп қаралған икки шәхс вә “APT31” дәп аталған хаккерлиқ орниға җаза тәдбири елан қилған.

Охшаш минутларда йәнә америка әдлийә министирлиқиму баянат елан қилип, америка һөкүмәт әмәлдарлирини, сиясийонлирини вә америка ширкәтлирини нишан қилған тор һуҗумлириниң кәйнидә хитай һөкүмити барлиқини җакарлиған. Шуниң билән бир вақитта, хитай һөкүмитигә қарашлиқ болған вә 14 йилдин бери мушундақ һуҗумларни қозғап кәлгән “APT31” намлиқ хаккерлиқ гурупписи вә униң 7 нәпәр әзасиға җаза тәдбири елан қилған.

Америкадики “Pardee RAND” аспирантлар мәктипиниң сиясәт пәнлири пирофессори, ранд тәтқиқат мәркизиниң тор бихәтәрлики вә мудапиә тәтқиқатчиси куәнтин хагсон (Quentin Hodgson) әпәндиниң радийомизға дейишичә, юқирида тилға елинған “APT31” хаккерлиқ гурупписи изчил һалда американиң әқлий мүлүклирини оғрилашқа урунуп кәлгән бир гуруппа болуп, кишини әндишигә салидиғини униң бу арқилиқ хитай ширкәтлириниң адаләтсиз иқтисадий әвзәлликкә еришиши, шундақла мудапиәгә мунасивәтлик техникиларниң оғрилинишини кәлтүрүп чиқириши билән мунасивәтлик икән.

У бизгә елхәт арқилиқ қайтурған инкасида мундақ дегән:

 “хитайниң хаккерлиқ гуруппилири өткән он йил мабәйнидә көрүнәрлик һәрикәтләрни қилди, уларниң паалийәтлириниң саниму ешип бериватиду. Бу кишини әндишигә салиду. Чүнки улар өз һәрикәтлирини тохтитиш үчүн бир сәвәбни көрәлмәйватиду. Очуқини ейтқанда, биз ғәрб дөләтлири уларниң бизниң торлиримизни бималал суйиистемал қилишиға қарши тәдбир қолланмайватимиз. ”

Пирофессор куәнтин хагсон әпәндиниң дейишичә, хитайниң бу хаккерлиқ гурупписиниң хитай һөкүмити өз һакимийитигә тәһдит дәп қарайдиған чәт әл сиясийонлирини нишанға елиши диққәт қозғайдиған йеңи әндизә икән. У мундақ дәйду: “бу әндизә кишини әндишигә салиду. Чүнки улар һазир тәшкилатларла әмәс, шәхсләрниңму изиға чүшкәндәк қилиду. Илгири хитай һөкүмити изиға чүшидиған шәхсләр адәттә хитай гиражданлири һәмдә хитайниң муқимлиқиға тәһдит дәп қаралған гуруппиларниң әзалиридин тәшкил тапатти. ”

Америка әдлийә министирлиқи тәрипидин елан қилинған баянатта көрситилишичә, хитай һөкүмитигә қарашлиқ бу хаккерлиқ гурупписиниң 10 миңдин артуқ вируслуқ (яман ғәрәзлик) елхәт арқилиқ қилған хаккерлиқ һуҗуминиң зиянкәшликигә учриғучилар охшимиған қитә, охшимиған дөләтләрдики миңлиған кишигә тәсир көрсәткән. Хитай һөкүмити қоллишидики бу йәр шари характерлик һәрикәт, журналистлар, сиясий әмәлдарлар вә ширкәтләрни нишан қилған, хитай һөкүмитини тәнқид қилғучиларни бастурушни, һөкүмәт органлирини аҗиз орунға чүшүрүшни вә сода мәхпийәтликини оғрилашни мәқсәт қилған. ”

Америка әдлийә министирлиқиниң баш тәптиши меррик б. Гарланд (Attorney General Merrick B. Garland) Баянаттики сөзидә мундақ дегән:

 “әдлийә тармақлири хитай һөкүмитиниң аммиға мулазимәт қилидиған америкалиқларни қорқутуш, америка қануни тәрипидин қоғдилидиған өктичиләрни җимиқтуруш вә америка ширкәтлиригә қаратқан оғрилиқ һәрикәтлиригә йол қоймайду. . . Бу дело хитай һөкүмитиниң америка вә бизниң иттипақдашлиримизниң дөләт бихәтәрликигә тәһдит селишни мәқсәт қилған яман ғәрәзлик тор һәрикәтлирини қозғитиш ирадисигә игә икәнликини йәнә бир қетим сәмимизгә салди. ”

Америка федератсийә тәкшүрүш идарисиниң башлиқи кристофир врай баянаттики сөзидә мундақ дегән: “биз дөләт бихәтәрлики вә тәрәққиятимизға тәһдит салғанларни қәтий бош қоймаймиз. Биз бу баянат арқилиқ өз пуқралиримиз, карханилиримиз вә һалқилиқ ул әслиһәлиримизни қоғдаш ирадимизни тәкитләймиз. ”

26-Март күни йәнә әнглийәниң ташқи ишлар вәзири давид камирон мәхсус синлиқ баянат елан қилип хитай һөкүмитини очуқ-ашкара тәнқид қилди. У сөзидә “хитай һөкүмити қоллишидики органларниң қилғини дәл бизниң демократийәмизгә қилинған һуҗум болуп, биз уни қобул қилмаймиз. ” дегән. У йәнә хитайниң әнглийә демократийәси вә қиммәт қарашлириға тәһдит әп келидиған һәрикәтлиригә қарап турмайдиғанлиқини тәкитләш билән биргә, башқа дөләтләрниму шундақ қилишқа чақирған.

Америка әдлийә министирлиқи елан қилған баянатта хитай хаккерлириниң әнглийәгә қаратқан һуҗумлириға даир тәпсилатларму орун алған болуп, униңда көрситилишичә, “APT31 гурупписидики хаккерлар хитайға тәнқидий пикирдики һөкүмәт әмәлдарлири вә сиясийонлирини тәқибләш үчүн уларға яман ғәрәзлик деталлар йошурунған елхәт яки уланмиларни әвәткән. Мәсилән, улар 2020-йили хитай тәһдитигә қарши туруш мәқсити билән һәрқайси дөләтләргә тәвә бир гуруппа парламент әзалири вә башқилар тәрипидин қурулған ‛хитайға қарши хәлқара парламентлар бирләшмиси‚ (IPAC) ниң явропа иттипақидики һәр бир әзаси һәмдә 43 нәпәр әнглийә парламент әзасиниң елхәтлирини өз ичигә алидикән. ”

Мәзкур ‛хитайға қарши хәлқара парламентлар бирләшмиси‚ ниң иҗраийә директори лук де пулферд әпәнди (Luke de Pulford) бүгүн радийомизға қилған сөзидә өзлирини нишан қилған бу һуҗумлардин 3 йил өткәндин хәвәрдар болушимиз бизни ойландурди, дәп көрсәтти. У мундақ деди:

 “америка әдлийә министирлиқиниң доклатидин қариғанда, бизниң ‛хитайға қарши хәлқара парламентлар бирләшмиси‚ хитайниң хаккерлиқ һуҗумлиридики асасий нишанларниң бири болған. Бу гуруппиға тәвә 400 дин ошуқ елхәтниң һуҗумға учриши бу һуҗумниң бизгә қилинғанлиқини көрситип турмақта. Мени қаттиқ әпсусландурғини, биз бизгә қилинған бу һуҗумдин аридин 3 йил өткәндә хәвәр тапқанни аз дәп, буни йәнә америка әдлийә министирлиқиниң доклатидин биливатимиз. Әслидә әнглийәдики бихәтәрлик органлири бизгә бу һәқтә мәлумат бериши һәмдә бизгә ярдәм беридиған тәдбирләрни елиши керәк иди. ”

Лук де пулферд әпәнди сөзидә йәнә өзлириниң һазир һөкүмәт билән бирликтә бу һуҗумларға тақабил турушниң йоллири һәққидә хизмәт қиливатқанлиқини билдүрди.

 “хитайға қарши хәлқара парламентлар бирләшмиси” (IPAC) хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан зиянкәшликини паш қилиш вә униңға қарши тәдбир қоллиништа актип рол ойнаватқан гуруппа болуп, бу бирләшмидә уйғурларниң авази болуватқан нурғун парламент әзалири бар иди.

Мәсилән, әнглийә парламент әзаси нусрәт ғәни ханимму юқиридики гуруппиниң әзаси болуп, у бүгүн хитайниң тор һуҗумлириға өзиниң “X” тики һесаби арқилиқ инкас қайтуруп, “биз бу тәһдитләрдин һәргиз қорқуп қалмаймиз, бизниң һәқиқәтни сөзләштин ибарәт мәсулийитимиз һәмдә демократийәдин ибарәт имтиязимиз бар” дәп тәкитлигән.

Хитай болса америка вә әнглийәниң хитайниң тор һуҗумлири һәққидики баянатлирини қәтий рәт қилған. Хитай ташқи ишлар баянатчиси лин җйән 26-март күнидики ахбарат йиғинида “биз америка вә әнглийәниң тор бихәтәрлик мәсилисини сиясийлаштурушни тохтитишини тәләп қилимиз. Хитайни һақарәтләшни, хитайға бир тәрәплимә җаза йүргүзүшни тохтитишини тәләп қилимиз” дегән. У йәнә америка вә әнглийәни хитайға тор һуҗуми қилди, дәп әйиблигән.

Ранд тәтқиқат мәркизиниң тор бихәтәрлики вә мудапиә тәтқиқатчиси куәнтин хагсонниң дейишичә, хитай һөкүмитиниң өз қилмишини рәт қилиши вә һәтта америкаға артип қоюши көзгә көрүклүк әһвал болуп, хитай һөкүмити 2015-йили обама һөкүмити мәзгилидин тартипла американиң тор бихәтәрлики һәққидики чақириқлириға қулақ салмай кәлгән.

Униң дейишичә, һазирқи әң чоң тәрәққиятни америка вә униң шерик дөләтлириниң хитайниң тор һуҗуминиң хәвпини толуқ тонуп йетиши, дәп қарашқа болидикән. У мундақ деди: “мениңчә, йеқинқи үч йилдики әң муһим тәрәққият шуки, америка вә униң шериклири-иттипақдашлири хитайниң тор тәһдитигә охшаш көз билән қараватиду. Улар ахири бу мәсилини очуқ ашкара әйибләш йолини таллиди. ”

Мутәхәссисләрниң қаришичә, америка вә әнглийәниң хитайниң тор һуҗумиға йүргүзгән бу қетимлиқ җаза тәдбирлири асаслиқ хитай һөкүмитигә униң һәрикәтлиридин хәвири барлиқи, униңға тақабил туралайдиғанлиқи вә буниңға кәң қорсақлиқ қилмайдиғанлиқи һәққидә берилгән агаһландуруш сигнали болуп һесаблинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.