Amérika dölet mejlisining guwahliq yighini: Uyghur élide ishlepchiqirilghan quyash énérgiye taxtisi pütünley mejburiy emgekke tayan'ghan

Muxbirimiz erkin
2021-09-21
Share
Uyghur diyaridiki quyash énérgiyesige yoshurun'ghan mejburiy emgek Chong tiptiki quyash énérgiye bataréyesining körünüshi. 2013-Yili 8-may, qumul. Yawropa ittipaqi 47% tamozhna béji bilen xitaydin import qilish teklipi bergen.
AFP

Amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitéti 21-séntebir guwahliq yighini ötküzüp, Uyghur mejburiy emgikining xitay quyash énérgiye taxtisi ishlepchiqirish sahesidiki salmiqini ‍öz ichige alghan xitayning hawa kilimat wedisi, uninggha emel qilish ehwali, ammiwi teshkilatlarning muhit qoghdash xizmitidiki roli, tibet duch kéliwatqan muhit xirisi, amérikining xitay bilen bolghan hawa kilimat jehettiki hemkarliq pursiti qatarliq mesililerni muzakire qildi.

Yighinda Uyghur mejburiy emgikining xitay quyash énérgiye taxtisi ishlepchiqirish sahesidiki salmiqi dölet mejlisi ezalirining qiziqishini qozghighan mesililerning biri boldi. Bezi tetqiqatchilar buninggha chüshenche bérip, Uyghur élidiki xitay quyash énérgiye taxtisi ishlepchiqirish sahesining pütünley mejburiy emgekke chétishliq ikenlikini ‍ilgiri sürdi.

"Xitayning muhit xirisi we amérikaning inkasi" namliq guwahliq yighinigha démokratik kéngesh palata ezasi, xitay ishliri komitétining qosh re'islirining biri bolghan jéf mérkiléy riyasetchilik qildi. Uning éytishiche, xitay muhit qoghdashta bezi ijabiy qedemlerni basqan bolsimu, biraq uning istibdatliq xaraktéri kishilerge tragédiyelik aqiwetlerni peyda qilghan.

Jéf mérkiléy mundaq deydu: "Xitay yéngilashqa bolidighan énérgiye menbelirini ishlepchiqirishqa ‍ötüshke yétekchilik qilishta yardemchi bolush bilen bir waqitta, dunyaning kömürni yéqilghu qilghan ul esliheler qurulushighimu yétekchilik qildi. Xitay hökümiti muhitni muhim orun'gha qoyup, bezi ammiwi guruppilarning pa'aliyitige yol qoyghandek qilidu. Shuning bilen bir waqitta, bizning komitétning siyasiy mehbuslar sanliq ambiridikilerge qilghandek kishilik hoquq pa'aliyetchilirini parakende qilish, tutqun qilishni dawamlashturdi. Xitay muhit qoghdashta ijabiy qedemlerni alghan teqdirdimu, hökümetning istibdatliq mahiyiti tragédiyelik aqiwetlerni peyda qildi".

Jéf mérkiléyning tekitlishiche, dunya quyash énérgiye taxtisigha oxshash yéngilashqa bolidighan énérgiyege köngül bölüshi kérek, biraq bu Uyghurlarni qul emgikige sélish bedilige kelmesliki kérek iken.

U: "Dunya iqtisadi qanche téz bolsa shunche quyash énérgiye taxtisigha oxshash yéngilashqa bolidighan énérgiye menbesige köngül bölüshi kérek. Biraq biz bunidaq qul emgikige tayansaq bolmaydu. Biz quyash énérgiye ishlepchiqirishining kishilik hoquqqa hörmet qilidighan muqim teminat zenjirige köchüshige yardem qilishqa éhtiyaj. Bu teminat zenjirini köp xillashturup, mejburiy emgektin xali qilishqa éhtiyajliq. Bu dégen amérika we bashqa döletlerde ishlepchiqirish bazilirini qurush, awam palatasi Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesini téz maqullash, prézidént derhal imza qoyup qanun'gha aylandurush dégenliktur" dédi.

"Xitayning muhit xirisi we amérikaning inkasi" namliq guwahliq yighini, baydén hökümiti hawa kilimat mesiliside xitay bilen hemkarliq yollirini ‍izdewatqan, biraq xitay hökümiti amérika bilen hemkarlishishqa aldinqi shert qoshup, xitayni tehdit, dep qarimasliq, irqiy qirghinchiliqni tilgha almasliq, xitay emeldarlirigha qoyulghan émbargoni bikar qilish qatarliqlarni telep qiliwatqan bir waqitta ötküzülgenidi.

Guwahliq yighinida awam palatasining démokratik ezasi, xitay ishliri komitétining qosh re'isining biri jéymis mikgowérn, xitayning kilimat hemkarliqigha aldinqi shert qoyushini amérikining Uyghurlargha qaritilghan irqiy qirghinchiliqni eyibleshtin waz kéchishke qistashtiki bir taktika ikenlikini bildürdi.

Mikgowérn mundaq deydu: "Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi hawa kilimat hemkarliqini bashqa mesililer bilen baghlap, bolupmu eger amérika xitayning herikitini tenqid qilishni toxtatmisa hemkarliqni toxtitidighanliqi heqqide tehditte bolghan. Bu amérikaning xitay hökümiti Uyghurlargha qarita élip barghan irqiy qirghinchiliqqa, xongkongda démokratiyeni yoqitishqa yaki kishilik hoquq adwokatlirini qamashqa köngül bölüshini toxtitishning bir taktikisidek qilamdu?"

Jéymis mikgowérnning qarishiche, kilimat mesilisi amérikaning xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliklirige diqqet qilishigha tosqunluq qilmasliqi kérek. U: "Biz buninggha qandaq jawab bérishimiz kérek. Muhit mesilisidiki tereqqiyat herqandaq döletning dölet xaraktérlik we yerlik tedbirlerni élishigha baghliq. Xitay hökümitining kilimat wedisige merkezlishish xitayda qandaq ishlarning boluwatqanliqini közitishimizge tosqunluq qilmasliqi kérek" dédi.

Guwahliq yighinida amérikadiki wodrow wilson merkizi xitay muhit munbirining diréktori jénniféwr térnér, midélburiy institutining siyasiy penler dotsénti qesika tétis, kolorado uniwérsitétining jughrapiye penliri proféssori emili yéh, en'gliyediki shéfélt hallam uniwérsitéti xeléna kénidiy merkizining teminat zenjiri analizchisi nyurola elima guwahliq berdi.

Nyurola elimaning yighinda éytishiche, xitayning Uyghur rayonidiki quyash énérgiye taxtisi teminat zenjiri pütünley mejburiy emgekke chétishliq iken.

U mundaq deydu: "Shinjangdiki quyash énérgiye sana'iti mejburiy emgekke ochuq. Chünki, 95 pirsent quyash énérgiye taxtisining matériyali poli krimnéygha tayinidu. 2020-Yili dunyadiki poli krimnéy matériyalining 75 pirsentini dégüdek xitay ishlepchiqarghan……. Shinjangdiki töt chong shirketning özila quyash énérgiyesige kéreklik poli krimnéy matériyalining 45 pirsentini ishlepchiqiridu. Rayondiki eng chong poli krimnéy ishlepchiqiridighan xushén shirkiti döletning hamiyliqidiki mejburiy emgek yötkesh programmisigha qatnashqan. Shinjangdiki dako, TBEA, shinjang GCL we ést xop qatarliq töt shirketning hemmisining mejburi emgek yötkesh programmisigha qatnashqanliq yaki buninggha ularni matériyal bilen teminleydighan shirketlerning qatnashqanliq xatasi bar".

Nyurola elima shu küni yene mezkur guwahliq bérish yighini heqqidiki téléfon ziyaritimizni qobul qilip, guwahliq yighinida ‍özining Uyghur ilidiki quyash énérgiye sana'itige da'ir gewdilendürmekchi bolghan nuqtilirimni biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: "Amérika dölet mejlisining shu nuqtini chüshinishini ümid qildim. 3-Terep Uyghur rayonida tekshürüsh élip bérishi mumkin emes. Chünki, bizge shunisi melum, eger biri néme ishlarning boluwatqanliqini éytip qoysa, meyli u mejburiy emgek yaki muhit bulghinishigha munasiwetlik bolsun udul lagérgha yollinidu. Shunga, bizning Uyghur rayonida néme ishlarning boluwatqanliqini bilishimiz mumkin emes".

Uning körsitishiche, u yighinda yene amérikaning Uyghur rayonining heqiqiy weziyitini tonup yétip, xitaygha qarita dawamliq qattiq qol bolushning zörürlükini chüshendürüshke tirishqan.

U: "Shunga, méningche amérikaning Uyghur rayonining heqiqiy ehwalini chüshinip, xitaygha qarita téximu qattiq siyaset yürgüzüshi intayin muhim. Shuning üchün men guwahliq yighinida qattiq qol siyasetni dawamlashturushning intayin muhimliqi, amérika istémalchilirini herqandaq mejburiy emgek mehsulati teminlimeslik kéreklikini éyttim. Men guwahliq yighinida bildürmekchi bolghan yene bir mesile, rayondiki qush énérgiye teminat zenjiride yüz bériwatqan muhit mesilisidur. Men yighinda éytqandek bu shirketler kömürni yéqilghu qilghan. Amérika meblighining bashqa ittipaqdashlar bilen birliship, xitaydin bashqa rayon'gha yötkishini intayin muhim, dep qaraymen".

Yighinda bezi bezi mutexessisler xitayning muhit mesilisidiki ipadisini mu'eyyenleshtürüp, amérikaning uning kilimat saheside hemkarlishishining muhimliqini ilgiri sürgen bolsimu, biraq démokratik awam palata ezasi tam sowazi buninggha qarshi chiqti.

Tam suwazi mundaq deydu: "Men Uyghurlarning mejburiy emgek lagérlirining qattiq tesirige uchridim. Biz sözleshken mutexessislerning ichide shinjangdin kelgen köp kishiler bar. U yerde puqralar mejburiy emgek lagérlirigha qamilip, mejburiy tughmas qilin'ghan. Kishiler buni insanliqqa qarshi jinayet, dep süretlimekte. Men buningdek téxnika ‍oghrilighan, xongkongda kishilerni qolgha alghan, tibetlerge bundaq mu'amile qilghan nachar aktiyorlarni körsem, ular kilimat özgirishide yaxshi ish qilsimu ijabiy baha bermeymen".

Amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitétining mezkur guwahliq yighini b d t ning dunya kilimat özgirishi yighini kéler ay en'gliyening glasgow shehiride ötküzülüsh aldida chaqirildi. 31-Öktebir küni bashlinidighan yighin'gha en'gliye bilen italiye sahibxaniliq qilidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet