Amérikaning xitayda turushluq elchi namzati nikolas burns: "Xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqi toxtitilishi kérek"

Muxbirimiz irade
2021-10-22
Share
Amérikaning xitayda turushluq elchi namzati nikolas burns: Amérikaning xitayda turushluq bash elchisi namzati nikolas burns(Nicholas Burns) ispat anglash yighinida söz qilmaqta. 2021-Yili 20-öktebir, washin'gton.
AP

20-Öktebir küni amérika dölet mejlisi tashqiy ishlar komitétitida amérika prézidénti jow baydén xitayda turushluq bash elchilikke namzat körsetken pishqedem déplomat nikolas burns ependining wezipige layaqetlik bolghan-bolmighanliqini bahalash meqsitide ispat anglash yighini ötküzülgen. Mezkur yighinni bu komitétning re'isi, kéngesh palata ezasi bob ménindéz bashqurghan.

Yighinda meyli siénatorlarning bayanatliri, meyli elchi namzati nikolas burnisning bayanati we yaki sénatorlarning so'allirigha bergen jawab qisimlirida bolsun, xitay tehditi, Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish heqqide köp qétim muhim sözler bolghan.

Yighinda aldi bilen mezkur komitétning re'isliri bob ménindiz we jim rish bu wezipige olturghan kishining amérikaning menpe'etlirini qoghdash üchün némilerni qilishi kérekliki heqqide muhim söz qilghan. Bob ménindiz mundaq dégen:

"2021-Yildiki xitay 1971-yildiki xitay emes, hetta 2011-yildiki xitaymu emes. Xitay bügün amérikagha jeng élan qilip, xelq'ara jem'iyetni siyasiy, iqtisadiy, herbiy we déplomatiye qatarliq her sahede muqimsizlashturuwatidu. U hetta dunyani bashqurushning endizisini özgertishke urunuwatidu. Men shuninggha ishinimenki, bügünki künde shi jinping rehberlikidiki we uning heddidin ashqan milletchilik asasidiki xitay, ilgiri biz bir dölet bolush süpitimiz bilen duch kelgen héchqandaq riqabetke oxshimaydu."

Bob ménindiz sözide amérikaning yillardin béri xitayning yuqiriqidek tehditlirige ünümlük taqabil turalmighanliqini, netijide bügün xitayning kishilik hoquq depsendichiliki we zomigerlerche siyasetlirini yenimu zor jasaret bilen yürgüzüwatqanliqini éytti. U mundaq dédi:

"Nechche on yil mabeynide, biz xitayning künséri küchiyiwatqan tesir da'irisini, zomigerlerche élip bériwatqan iqtisadiy siyasetlirini, qoshna döletlirige qaratqan igilik hoquq detalishini, uning teywen'ge xiris qilishini, tibetning diniy we medeniyet aptonomiyisining tarmar qilishi we Uyghur xelqige qaritiwatqan irqiy qirghinchiliq herikitini, öz xelqini basturush üchün qolliniwatqan yuqiri téxnikiliq mustebit tüzümige qarshi ünümlük tedbir alalmiduq. Shunga xitay bügünki künde ilgirikige qarighanda, yenimu zor aktipchanliq we jasaret bilen qilmishlirini dawam qiliwatidu."

Bob ménindiz ependi békitilgen elchining choqum béyjingning muddi'asi we herikitini éniq közitip, amérikaning xitaydiki elchixanisining xitaygha qaritidighan siyasiti we istratégiyesini tengsheshte muhim rol oynishi kéreklikini tekitligen.

Arqidin mezkur komitétning az sanliqlar re'isi jim rish söz qilghan. Jim rish sözide aldi bilen xitayda turushluq elchilik wezipisini teyinleshning bu komitétning eng muhim wezipilirining ikenlikini, chünki xitayning hazir amérikagha qarshi istratégiyelik riqabet yürgüzüwatqanliqini éytqan. U: "Xitay kompartiyesining siyasiti we herikiti dunyaning herqandaq yéride, bolupmu hindi-tinch okyanda amérikaning menpe'eti we qimmet qarishi, ittipaqdashliri we shériklirige tehdit peyda qilmaqta" dégen.

U mundaq dégen: "Hazir-biz choqum jiddiy heriket qilishimiz kérek. Amérikaning hindi-ténch okyan rayonidiki menpe'etini ilgiri sürüsh bizning birinchi nomurluq tashqiy siyasitimiz bolushi kérek. Burnis ependi eger sizning bash elchilikingiz muqimlashsa, u halda siz bu riqabetning aldinqi sépide bolisiz."

U yene amérikaning xitaygha qaritidighan tashqiy siyasetlirining muhim noqtilirining töwendikiler bolushi kéreklikini tekitligen.

"Birinchidin, xitayning künséri küchiyiwatqan herbiy küchi hindi-tinch okyandiki rayonlarning tengpungluqini zor derijide özgertiwatidu. Biz xitayning menpe'etimiz we ittipaqdashlirimizgha tehdit séliwatqan yadro qurulushigha qarshi turushimiz kérek. . . Xitayning teywen'ge qaritiwatqan zorawanliqi we tajawuzchiliqini tosush üchün aktip heriket qilishimiz kérek. Biz yene xitayning bi'ologiyelik qoral tereqqiyatigha diqqet qilishimiz, bi'ologiye sahesidiki hemkarliqlirimizni éhtiyat bilen qilishimiz kérek. . . Ikkinchidin, xitaydiki déplomatik pa'aliyetlirimizni kücheytishimiz, xitayning amérikagha körsitiwatqan tesirining meqsitini yaxshi igilishimiz kérek. Iqtisadiy jehette biz teminlesh halqisidiki yochuqlarni hel qilishimiz, bolupmu téxnika we sehiye teminlesh zenjirlirini xitaydin yötkishimiz kérek. . . . Elwette, kishilik hoquqni ilgiri sürüsh bizning xitay siyasitimizde dawamliq muhim orunda turushi kérek," dégenlerni ilgiri sürgen we xitayda turushluq bash elchini intayin müshkül wezipilerning kütüp turuwatqanliqini bildürgen.

Arqidin xitayda turushluq elchi namzati nikolas burns söz qilghan. U munularni tekitligen:

"Tashqiy ishlar ministirimiz billinkén martta éytqinidek, amérikaning xitay xelq jumhuriyiti bilen bolghan munasiwiti 21-esirdiki eng chong gé'o-syasiy sinaqtur. . . Biz xitay bilen kélimat özgirishi, sehiye we yadro qorallirining tarqilishini cheklesh qatarliqlarda hemkarlishimiz kérek. Emma biz shuning bilen birge béyjingning bizge peyda qiliwatqan riqabetlergimu taqabil turushimiz kérek. Xitay bizning qimmet qarishimiz we menpe'etimizge zit heriketlerde boluwatidu."

U sözide amérikaning choqum shérik döletliri bilen hemkarlashqan asasta xitayning iqtisadiy, siyasiy we herbiy tehditlirige ortaq taqabil turushi lazimliqini tekitligen. U mundaq dégen: "Biz ittipaqdashlirimiz we shériklirimiz bilen birliship, erkin we ochuq hindi-tinch okyanni qoghdishimiz kérek, jümlidin amérikaning 21-esir téxnikasidiki soda we herbiy ewzellikini saqlap qélishimiz kérek."

Nikolas burns ependi sözi dawamida Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqnimu tilgha élip yene munularni dégen:

"Xitayning shinjangda yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi, tibettiki depsendichiklikliri, xongkongning aptonomiyesi we erkinlikige buzghunchiliq qilishi hemde teywen'ge qaritiwatqan zomigerliki choqum toxtitilishi kérek."

Nikolas burns ependi sözide amérikaning choqum keskin déplomatiyini yolgha qoyushi kéreklikini, shérikliri bilen hemkarliqni ashurushi kérekliki, herbiy küchini ashurushi kérekliki, kishilik hoquq we démokratiyeni algha sürüshi, bolupmu amérikaning öz küchige, özining ewzelliklirige ishinishi kéreklikini tekitligen.

U amérikaning choqum iqtisadiy we pen-téxnika jehette özini küchlendürüp, yéngi zamandiki soghuq urushta xitaydin iqtisad we pen-téxnikada üstün turushi kéreklikini ilgiri sürgen.

Mezkur yighin ikki sa'et dawamlashqan bolup, yighinning so'al-jawab qisimida burns ependi köp qétim amérikaning teywen démokratiyesini qoghdishi, korona wirusining menbesini tekshürüshi, xitayning yadro pa'aliyetlirini tekshürüshi we Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish üchün heriket qilishi kérekliki heqqide toxtalghan.

Melum bolushiche, bu yil 65 yashqa kirgen nikolas burns pishqedem déplomat bolup, u ilgiri amérikaning shimaliy atlantik ehdi teshkilatida turushluq elchisi bolghan iken. Nöwette burnisning amérika dölet mejlisidiki her ikki partiyedin bolghan mejlis ezalirining qollishigha érishidighanliqi mölcherlenmektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet