Америка ташқи ишлар министирлиқиниң кишилик һоқуқ йиллиқ доклатида уйғур қирғинчилиқиниң давамлишиватқанлиқи алаһидә тәкитләнди

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.04.24
Антони блинкен американиң муһим ташқи сиясәт пиланини баян қилди Америка ташқи ишлар министири антоний биллинкен җов байден һөкүмитиниң муһим ташқи сияситини баян қилди. 2021-Йили 3-март, вашингтон.
REUTERS

2024-Йил 4-айниң 22-күни (дүшәнбә) америка ташқи ишлар министирлиқи 2023-Йиллиқ кишилик һоқуқ мәсилилири һәққидики доклатиНи елан қилди.

Мәзкур доклатта 200 гә йеқин дөләт вә районда өткән бир йил ичидә йүз бәргән кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири хатириләнгән болуп, шу қатарда уйғур районидики уйғур вә башқа мусулманларға қилинған зулумлар қайта-қайта тилға елинған.

Америка ташқи ишлар министири антони билинкен (Antony Blinken) мәзкур доклатниң кириш сөзидә “хитай хәлқ җумһурийитидә давамлишиватқан еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һөҗҗәтлири” ни оттуриға қоюп мундақ дегән: “хитай һөкүмити шинҗаңдики уйғур вә башқа мусулман хәлқләргә қаритилған ирқий қирғинчилиқ, инсанийәткә қарши җинайәт, мәҗбурий әмгәк қатарлиқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини давам қилмақта.”

 Доклатниң хитай тоғрисидики бөлүмидә бир милйондин артуқ кишиниң лагер вә түрмиләрдә тутуп турулуватқанлиқи, шуниңдәк уйғур дияридики қайта тәрбийәләш лагерлири вә уйғурлар учраватқан башқа зулумлар дәлилләр билән тәпсилий баян қилинған. Доклатниң елан қилиниши мунасивити билән ташқи ишлар министирлиқида дүшәнбә күни мәхсус мухбирларни күтүвелиш йиғини өткүзүлди. Америка ташқи ишлар министири антони билинкенниң 24-апрелдин 26-апрелғичә бейҗиңда зиярәттә болуш һарписида елан қилинған бу доклат дуняви ахбаратларниң күчлүк диққитини тартмақта.

Ройтерс агентлиқи бу һәқтә дүшәнбә “билинкин хитай зияритидин илгири елан қилинған доклатта шинҗаңдики ирқий қирғинчилиқниң давам қиливатқанлиқини ейтти” дегән баш темида хәвәр бәрди. Улар хәвиридә билинкин 2021-йили вәзипигә олтурғанда алдинқи нөвәтлик һөкүмәтниң хитай иҗра қиливатқан ирқий қирғинчилиқ һәққидики қарарини қоллиғанлиқи вә у хитай әмәлдарлири билән көрүшкәндә бу мәсилини оттуриға қойғанлиқини тилға алған. Шундақла америка һөкүмити йеқинқи йиллардин буян бу һәқтики мәйданини сақлап келиватқан болсиму әмма уйғур мәсилисиниң америка вә хитай әмәлдарлири оттурисидики биваситә алақидә нуқтилиқ мәсилә болмай кәлгәнликиму тәкитләнгән.

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири бөлүминиң сабиқ директори софи ричардсон (Sophie Richardson) ханим зияритимизни қобул қилип мәзкур доклатқа мундақ баһа бәрди: “адәттә америка ташқи ишлар министирлиқи һәр йили мартта елан қилип кәлгән йиллиқ доклатиниң бу қетим кечикип елан қилиниши билән ташқи ишлар министири антони билинкенниң башлиниш алдидики хитай зиярити оттурисида қандақ мунасивәтниң барлиқи ениқ әмәс. Әмма билинкенниң доклатта алаһидә тәкитлигән баянлири хитайни биарам қилиду. Чүнки бу баянлар һазирқи реаллиқни әкс әттүриду, бу баянлар пирезидент байдин тәрипидинму бир қанчә йилдин буян тәкрарлинип кәлмәктә. Демәк, бу ашкара һалда хитайни ирқий қирғинчилиқни давамлаштуруватиду, дәп әйибләшниң купайә қилмайдиғанлиқиниму көрситип бәрмәктә. Биз конкрет қәдәмләрниң елинишиға моһтаҗмиз. ”

Софи ханим антони билинкенниң бу қетимқи зиярәт җәрянида техиму күчлүк шәкилдә бу мәсилини оттуриға қоюши лазимлиқини әскәртип мундақ деди:

 “мән билинкенниң бу зияритидә бу әндишилирини оттуриға қоюш билән тәң хитайниң ирқий қирғинчилиқни тохтишиши үчүн конкрет қәдәм елишини тәләп қилиши бәкму муһим дәп қараймән. Хитайниң инсанийәткә қарши җинайәтлирини тохтитиш, шуниңдәк бу җинайәттә қоли бар хитай әмәлдарлириниң җавабкарлиқини сүрүштә қилидиғанлиқ ирадисини билдүрүш охшашла муһим. Өткән айда ма шиңрүй районда исламни хитайлаштурушни күчәйтидиғанлиқини тилға алди. Шуңа хитайниң бу хил җинайәтлирини тохтитиш үчүн җиддий тәдбир қолланмиғанда униң бу җинайәтлирини давамлаштурушиға илһам бәргәнлик болиду. Уйғурларниң ялғуз миллий вә диний кимлики, мәдәнийити тәһдит астида болупла қалмай, улар йәнә мәвҗутлуқ киризиси астида турмақта. ”

Софи ричардсонниң пикричә, мушундақ бир доклатниң елан қилиниши хәлқарада қоллашқа вә бу һәқтә ортақ пикир бирлики һасил қилишқа йол ачқанда техиму зор әһмийәткә игә болиду. Шуниң үчүн хитайниң қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтлирини сүрүштә қилиш саһәсидиму тегишлик тәдбирләрни елиш зөрүр.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң 2023-йиллиқ доклатида алаһидә тәкитләнгән муһим нуқта, уйғур дияридики шәхсләрниң халиғанчә тутқун қилиниши вә қийнаққа дучар болуши, шуниңдәк лагерға қамаш тәдбириниң хитай мәркизий һөкүмити бир қоллуқ пиланлиған вә иҗра қилған қилмишлар икәнлики ениқ баян қилинди. Муһими, хитай һөкүмитиниң районда бу җинайәтлирини һазирму изчил давам қиливатқанлиқи, җүмлидин мәҗбурий туғмас қиливетиш, мәҗбурий һамилә чүшүрүш, җинсий хорлуқ, көләмләшкән мәҗбурий әмгәк, ички әза оғрилиқи қатарлиқлар тәпсилий мисаллар вә пакитлар бойичә шәрһләнгән.

Доклатта лагер тешидики уйғурларниң әһвалиму алаһидә орун алған болуп, җаза лагеридин аилисигә қоюп берилгәнләрниң узун өтмәй қаза қиливатқанлиқи алаһидә диққәт тартиду. Буниңға мисал қатарида 2023-йили 7-айда әркин асия радийосиниң маралбеши наһийәсидики тумшуқ түрмисиниң қурбан һейттин илгири кәм дегәндә 26 уйғур мәһбусниң җәситини аилисигә қайтуруп бәргәнликини хәвәр қилғанлиқи, 2017-йили қолға елинған вә “миллий бөлгүнчиликни тәшәббус қилиш” җинайити билән әйибләнгән уйғур шаири абдулла савутниң 2022-йили 12-айда түрмидин чиққандин кейин узун өтмәй қаза қилғанлиқи қатарлиқлар тилға елинған.

Уйғур дияридики қирғинчилиқниң мәзмунлиридин лагерлардики роһий вә җисманий қийнақлар, юқири пән-техника арқилиқ назарәт қилиш, пикир әркинликини боғуш, хитай болмиған милләтләрниң образини ғәрәзлик һалда хунүкләштүрүш, диний җамаәтни қалақлиқта әйибләш һәққидики тәшвиқатлири қатарлиқларғиму тегишлик орун берилгән. Шуниңдәк бу хилдики зулумлар җүмлисидин болған тәһдит селиш вә башқа қилмишларниң һазир аллиқачан хитай чеграсидин һалқип, әркин дуня тупрақлирида ямраватқанлиқи, хитайниң чегра һалқиған зулумлириниң өктичиләрниң авазини өчүрүштики муһим васитә болуп қалғанлиқиму тәпсилий шәрһләнгән.

 “кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини мудапиә қилиш тәшкилати” ниң паалийәт ишлири директори лавра харт (Laura Harth) мәзкур доклат һәққидә радийомизниң сориған соаллириға елхәт арқилиқ җаваб қайтурди. У хетидә мундақ дәйду: “2023-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатиниң сәһиписи хитайда давамлишиватқан кишилик һоқуқ хатириси билән ечилди, ташқи ишлар министири антони билинкин хитай хәлқ җумһурийитиниң уйғур вә башқа мусулман милләтләргә қарита ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт йүргүзүватқанлиқини тәкитлиди. Биз бу тәкрар баһалашниң муһимлиқини тәсвирләп берәлмәймиз, болупму дунядики көплигән дөләтләр хитай компартийәси давамлиқ садир қиливатқан бу вәһшийликкә давамлиқ көз юмувалған бир шараитта бу техиму шундақ болиду.

Америка һөкүмитиниң бу баянатни вә доклатни билинкенниң хитай зиярити һарписида ашкара елан қилиши хитай коммунистик партийәси үчүн өзи садир қиливатқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини унтуп қалмаслиқ яки басуруп қоймаслиқ һәққидә ениқ сигнал болғуси.”

Лавра ханимниң қаришичә, бу доклат вә баһалар хитай даирилири үчүн бир агаһландуруш болупла қалмастин йәнә чәтәл тәвәсидә туруватқан мусапирларни қоғдаштиму муһим рол ойнайду. Шуңа бу доклатниң вә баянатларниң көпләп тарқилиши техиму муһим. Нөвәттә бу һәқтики хәвәр вә мулаһизиләр һәрқайси ахбарат васитилиридин кәң йәр алмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.