Amérika hökümitining tedbirliri yenimu köp chet'ellik meblegh salghuchilarni xitaydin chékindürüp chiqishi mumkin

Washin'gtondin muxbirimiz irade teyyarlidi
2024.03.19
Mike-Gallagher-Raja-Krishnamoorthi “Amérikaliqlarni tashqi küchlerning kontrolluqidiki tor mulazimitidin qoghdash” qanun layihesi toghrisidiki axbarat élan qilish yighinida amérika-xitay riqabiti alahide komitétining re'isi mayk gallagér (Mike Gallagher) we hey'et ezasi raja krishnamorti (Raja Krishnamoorthi) ependiler muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2024-Yili 6-mart washin'gton.
YouTube/The Select Committee on the CCP

Amérika-xitay riqabiti alahide komitéti yéqinda xitayning halqiliq sahelirige meblegh séliwatqan amérikaliq tewekkül meblegh sélish shirketliri heqqide 68 betlik bir doklat élan qilghanidi. Bu doklatta, amérikadiki meblegh sélish shirketlirining xitayning sün'iy eqil téxnikisi, yérim ötküzgüch (chip) téxnikisi we bashqa sahelerdiki shirketlirige meblegh salghanliqi, xitay hökümiti we armiyesi bilen zich munasiwetlik bolghan bu shirketlerge sélin'ghan mebleghlerning aqiwette xitay armiyesining küchlinishini hemde ularning Uyghurlarni basturushini qolaylashturghanliqi pakitliq yorutup bérilgen.

Yéqinda élan qiliniwatqan xewerlerdin qarighanda, amérika dölet mejlisning bu mesilini kötürüp chiqishi hem shundaqla amérikaliqlarning xitaygha bolghan köz qarishining selbiylishishige egiship amérikaliq meblegh salghuchi shirketler emdi bara-bara xitaydin chékinip chiqmaqtiken.

 “Téxnika siyasiti mepkurisi” namliq zhurnalda élan qilin'ghan maqalidin qarighanda, séku'aya kapital, waldin xelq'ara shirkiti, ku'alkam hessidarliq shirkiti, GSR hessidarliq shirkiti, GGV kapital qatarliq shirketler ilgiri xitaygha meblegh salghan shirketler ichidiki peqet beshi bolup, bular ichidikiGGV kapital shirkiti ilgiri xitayning kungshi (Megvii) téxnika shirkitige meblegh salghan. Kungshi téxnika shirkiti bolsa xitay hökümitining Uyghurlarni basturushigha qatnishish bilen eyiblinip, amérika hökümiti teripidin bu yil 2-ayda qara tizimlikke élin'ghan shirket idi. Dölet mejlisining bu doklatidin kéyin, GGVkapital shirkiti özlirining bu xitay shirkitige salghan meblighini chékindürüp chiqmaqchi boluwatqanliqini, emma kungshi shirkitige a'it hessilerni sétip chiqirishta qiyniliwatqanliqini bildürgen.

Xewerdin qarighanda, bundaq bolushidiki seweb hazir nurghun meblegh salghuchilar xitay shirketlirige meblegh sélishni xalimighachqa, xitay shirketlirining hessilirini sétiwélishqa qiziqmaydiken.

Mutexessislerning qarishiche, xitay hökümitining namuwapiq siyasiy qararlar bilen iqtisadni bashqurushi seweb bolghan öy-mülük kirizisi, yerlik hökümetlerning qerzge pétishi, xitay hökümitining chet'el shirketliri we meblegh salghuchilarni nishanlaydighan zomigerlik siyasetlirining köpiyishi qatarliqlar meblegh salghuchilarni xitaydin yiraqlashturmaqtiken.

Amérika rand tetqiqat merkizidiki xitay ishliri mutexessisi raymond koning radiyomizgha déyishiche, meblegh salghuchilar xitaygha bolghan ishenchini yoqitishqa bashlighan. U mundaq deydu:

 “Iqtisadta ishench intayin muhim. Mesilen, meblegh salghuchilar hökümetke ishinishi, muqim we turaqliq iqtisadiy muhitqa ishinishi kérek. Ular salghan meblighining bixeterlikige ishinishi kérek. Emma amérika hökümitining xitaygha qoyghan iqtisadiy jaza tedbirliri, ikki döletning sün'iy eqil téxnikisi we mikro özek sahesidiki yuqiri téxnika urushi we hemde xitay hökümitining siyasetni chiqish qilghan xata türlük iqtisadiy istratégiyeliri hemmisi birlikte meblegh salghuchilarning ishenchini yoqitishigha seweb boldi”.

 “Pul-mu'amile waqit géziti” yéqinda élan qilghan bir xewerde déyilishiche, 2023-yili ichide chet'ellik meblegh salghuchilarning xitayning péyigha salghan sap meblighi %87 töwenlep, 30 milyard 700 milyon yüen'ge chüshüp qalghan؛ chet'ellik meblegh salghuchilar texminen 29 milyard dollar meblighini xitay pay baziridin chiqiriwalghan.

Bundin bashqa, amérika bilen xitayning ötken bir yilliq import-éksport sodisi 17 pirsent azayghan bolup, amérikaning 2023-yili xitaydin sétiwalghan omumi mehsulati427 milyard dollargha chüshüp, 20 pirsenttin artuqraq töwenligen. Oxshash bir waqitta, amérikaning xitaygha satqan mehsulatimu ilgirikidin 4 pirsent töwenligen bolup, bu amérikaning xitaygha qoyghan tamozhna bajliri hemde amérika shirketlirining ishlepchiqirishini xitaydin bashqa döletlerge yötkishi bilen munasiwetlikken.

Raymond koning qarishiche, xitay iqtisadining astilishi ichki we tashqi jehette oxshimighan tesirlerni peyda qilidiken. U mundaq deydu:

 “Ichki jehettin, xitay hökümiti belkim xelq'aradiki chong qurulushlirini toxtitishi mumkin. Mesilen, xitayning ‛bir belbagh bir yol qurulushi‚ ramkisidiki bezi zor hejimlik qurulushlar 2018-yilila toxtap bolghan. Men xitayda yene kimning qanchilik mülükke ige ikenlikini bilgili bolmaydighan saye banka sistémisi küchiyip kétidu, ishsizliq dawamliq éghirlishidu dep qaraymen. Emdi xelq'aragha körsitidighan tesirige qaraydighan bolsaq, bundin kéyin chet'ellik meblegh salghuchilarning, shirketlerning xitaydin chékinip chiqish hadisiliri dawamliq köpiyip mangidu. Ular belkim sherqiy jenubiy asiya, méksika we biraziliyege oxshash yéngi menzillerge qarap yüzlinishi mumkin” .

Derweqe, amérika meblighini xitay shirketliri, bolupmu xitay azadliq armiyesi, Uyghurlargha qaritiliwatqan mejburiy emgek we irqiy qirghinchiliq bilen chétishliqi bolghan shirketlerge éqishini tosush nöwette amérika-xitay riqabiti alahide komitéti eng köp tekitlewatqan mesililerning biri. Ular buning üchün amérikadiki shirketlerge chaqiriq qilish, ularning xitaygha salghan mebleghliri üstidin tekshürüsh élip bérish, kirimni jilghisigha orunlashqan amérika shirketlirini birmubir ziyaret qilish, ispat anglash yighini échishtek usullarni qollinip turup, amérikaliqlarni amérikaning dölet menpe'etige zit orunlargha meblegh salmasliqqa, xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan irqiy qirghinchiliqigha bilip-bilmey shérik bolmasliqqa agahlandurup kelmekte. Yéqindin buyan, amérikaning xitayning baytdens shirkitige tewe tik-tok epini cheklesh herikitimu amérikaliq siyasetchilerning xitay tehditi heqqidiki köz qarishining qaysi derijide chongqurlashqanliqini körsitip béridighan muhim tereqqiyat, dep qaralghanidi.

Amérikadiki Uyghur herikiti teshkilati re'isi roshen abbas xanimning qarishiche, amérikaning xitay tehditige qarshi oyghinishida Uyghurlar muhim rol oynighan bolup, u tasadipiy otturigha chiqmighan. Roshen xanim buning, Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish yolida körsitilgen xizmetler, bérilgen guwahliqlar we lagérlargha qamalghan shu Uyghurlar töligen bedellerning netijisi ikenlikini tekitlidi. U yene, iqtisadi ajizlashqan xitayning Uyghurlarning bixeterliki we dunyaning bixeterliki üchün paydiliq ikenlikini eskertti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.