Америка һөкүмити: оттура асия әллириниң хитайға тайиниши биһаҗәт

Мухбиримиз нуриман
2020-02-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди C5+1 министирлар йиғинида. 2020-Йили 3-феврал, ташкәнт, өзбекистан.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди C5+1 министирлар йиғинида. 2020-Йили 3-феврал, ташкәнт, өзбекистан.
AP

Шу әснада BBC өзбек қанилиниң зияритини қобул қилған америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси америкиниң йеңи оттура асия истратегийәси барлиқини ашкарилиди вә оттура асия әллириниң хитай вә русийәгә тайинишиниң һаҗити йоқлуқини ейтти.

1-Феврал күни америка ташқи ишлар министири майк помпейо C5+1 министирлар йиғиниға қатнишиш үчүн қазақистанға йитип барған.

Майк помпейо қазақистан зияритидә сөз қилип: «дөләт рәһбәрлири билән хитай компартийәси лагерға қамиған бир милйондин артуқ уйғур мусулманлири вә етник қазақларниң тәқдири үстидә сөһбәт илип бардуқ. Бу зулумни дәрһал тохтитиш үчүн барлиқ дөләтләрниң бизгә қетилишни үмид қилимиз,» дегән иди.

Америка ташқи ишлар министири майк помпейо өзбекистандики зиярити җәрянидиму диний етиқади сәвәблик хитайда лагерларға соланған бир милйондин артуқ мусулман аммисиниң еғир зулум көрүватқанлиқини, мусулман дөләтләрниң буниңға йетәрлик инкас қайтурмайватқанлиқини баян қилип, өзбекистанниң мусулман дөлити болуш сүпити билән хитай компартийәсиниң бу җинайитигә қарши америка билән бир сәптә туруши керәкликини тәкитлигән.

Майк помпейониң бу нөвәтлик оттура асия зиярити җәрянида мәзкур райондики әлләрни америка билән бир сәптә турушқа чақириши көзәткүчиләрниң диққитини тартипла қалмай хитайниң наразилиқиниму қозғиған иди.

Хитайниң қазақистандики баш әлчиси майк помпейониң зияритигә қариши елан қилған баянатида майк помпейониң «хитайға қарши қутратқулуқ қилиш үчүн оттура асияни арилиған» лиқини билдүргән. Хитайниң өзбекистандики баш әлчиханисиму американиң хитайниң оттура асия әллири билән болған достлуқ мунасивәтлирини бузушқа урунуватқанлиқини ейтқан.

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң баянатчиси морган ортагус ханим мәзкур тема үстидә BBC ниң зияритини қобул қилғанда хитайниң буниңдин әнсиришиниң һаҗити йоқлуқи үстидә тохтилип, мундақ деди: «уларниң бунчә хатирҗәмсизлинишниң һаҗити йоқ. Американиң мәркизий асия билән мунасивити он нәччә йилдин бири давам қилип кәлмәктә. Биз уларниң мустәқиллиқиға һөрмәт қилимиз. Мәркизий асия хәлқлири өзигә әң пайдилиқ тәрәпни таллайду. Америка пәқәт һәммә тәрәпләргә яхши болушни халайду.»

Морган ортагус ханим американиң оттура асия сиясити һәққидә чүшәнчә берип, мундақ деди: «ташқи ишлар министири йеңи оттура асия истратегийәсини күчәйтишкә һәрикәт қилмақта. Биз бу дөләтләрниң земин пүтүнлүкигә, чегра бихәтәрликигә ишинимиз вә мустәқиллиқиға һөрмәт қилимиз. Ишинимәнки, мәркизий асиядики һәрқайси дөләтләр өз дөлитиниң мәнпәәтигә уйғун тәклип-пикирләрни қобул қилиду. Бизниң демәкчи болғинимиз силәрниң хитай вә русийәгә тайинишиңларниң һаҗити йоқ. Америка силәрниң йениңларда. Силәр мустәқиллиқ вә земин пүтүнлүкүңларни капаләтләндүрүңлар. Биз силәрниң йениңларда туримиз. Мәркизий асия дөләтлири өзлиригә пайдилиқ болған тәклипләрни қобул қилишиду, дәп қараймән.»

Бу һәқтә түркийә һаҗәттәпә университетиниң дотсенти әркин әкрәмниң қарашлириму морган ханимниң ейтқанлири билән асасән охшаш болуп, американиң йеңи оттура асия сияситиниң оттура асия әллиригә пайдилиқ икәнликини баян қилип, мундақ деди: «йеңи сиясәтниң асаси қисми оттура асия дөләтләрниң һәқиқий мустәқил болуши, гүллиниши вә иқтисадини җанландуруп, хәлқниң турмушини яхшилаш. Бу пиланниң нишанлири: оттура асия дөләтлириниң игилик һоқуқи вә мустәқиллиқини күчләндүрүш. Оттура асиядики террорлуқ паалийәтлирини йоқитиш, афғанистанниң тинчлиқини қоғдаш. Оттура асия билән афғанистанниң мунасивитини яхшилаш, афғанистанниң қанун җәһәттики ислаһати вә кишилик һоқуқлириға әһмийәт бериш вә американиң оттура асия дөләтлиригә мәбләғ силишини көпәйтиш арқилиқ оттура асия дөләтлириниң игилик һоқуқи вә өз өзигә хоҗа болуши күчәйтсә, андин оттура асия дөләтлири русийә билән хитайға беқиниш һалитидин қутулиду, дәп ойлаймән.»

Морган ханим йәнә оттура асия билән хитайниң мунасивити һәққидә BBC ға қилған сөзлиридә оттура асия дөләтлириниң хитайға тайинишиниң зөрүрийити йоқлуқини ейтип өтти. Һәтта дуняниң көзи алдида милйонлиған инсанларни лагерға қамаштәк еғир зулум мәсилисигә хитай компартийәси җавабкар, деди.

У йәнә мундақ деди: «биз қазақистан вә өзбекистанда диний затлар билән учраштуқ һәмдә уруқ-туғқанлири хитайда лагерда тутуп турулуватқанларниң аилә тавабиатлири билән көрүштуқ. Пүтүн дуня шуни билиши керәк, америка диний етиқад әркинликини һимайә қилиду. Һечким диний етиқади сәвәблик лагерға яки түрмиләргә ташланмаслиқи керәк, буниңға хитай компартийәси җавабкар, әлвәттә.»

Ундақта, америка ташқи ишлар министириниң оттура асия дөләтлиригә қилған зияритидики һәр қетимлиқ учришишида уйғур мәсилисини алаһидә тилға елиши немидин дерәк бериду?

Әркин әкрәм әпәнди уйғур мәсилисиниң муһим күнтәртипкә қоюлушиниң сәвәби вә оттура асияниң кәлгүси сиясий вәзийити үстидә тохтилип, американиң уйғурларни тилға елиши уйғурларниң мәнпәәти үчүнла әмәс, бәлки американиң хитайға қарши туруш үчүн икәнликини алаһидә тәкитлиди.

У мундақ деди: «помпейониң уйғурларни тилға илиши уйғурларниң мәнпәәти үчүнла әмәс, хитайға қарши тақабил туруш үчүндур. Йиғип ейтқанда, трамп һөкүмитиниң хитайни һәр тәрәптин қистишида оттура асияниң роли бәк муһим. Америка оттура асия сияситини күчләндүриду, дәп қараймән. Әгәр күчләндүрәлмисә йәнә русийә вә хитайниң тәсири астида қалиду, узун муддәт хитай билән русийәниң оттура асиядики күч талишишидиму зиддийәт чиқиши мумкин, бу зиддийәтму америкиниң оттура асияға киришигә пурсәт яритиду, дәп қараймән.»

Американиң тәшәббуси билән йолға қоюлған C5+1 диялоги мунбири оттура асиядики қазақистан, өзбекистан, қирғизистан, таҗикистан вә түркмәнистан қатарлиқ 5 дөләт вә американи өз ичигә алиду.

Мәзкур мунбәрниң тунҗи нөвәтлик министирлар йиғини 2015-йили ноябирда өзбекистанниң сәмәрқәнт шәһиридә ечилған. Шундин бери һәр йили бир қетим ечилип келиватқан мәзкур йиғин бу йил 3-феврал өзбекистан пайтәхти ташкәнттә ечилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт