Amérika hökümiti: ottura asiya ellirining xitaygha tayinishi bihajet

Muxbirimiz nur'iman
2020-02-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi C5+1 ministirlar yighinida. 2020-Yili 3-féwral, tashkent, özbékistan.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi C5+1 ministirlar yighinida. 2020-Yili 3-féwral, tashkent, özbékistan.
AP

Shu esnada BBC özbék qanilining ziyaritini qobul qilghan amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi amérikining yéngi ottura asiya istratégiyesi barliqini ashkarilidi we ottura asiya ellirining xitay we rusiyege tayinishining hajiti yoqluqini éytti.

1-Féwral küni amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo C5+1 ministirlar yighinigha qatnishish üchün qazaqistan'gha yitip barghan.

Mayk pompéyo qazaqistan ziyaritide söz qilip: "Dölet rehberliri bilen xitay kompartiyesi lagérgha qamighan bir milyondin artuq Uyghur musulmanliri we étnik qazaqlarning teqdiri üstide söhbet ilip barduq. Bu zulumni derhal toxtitish üchün barliq döletlerning bizge qétilishni ümid qilimiz," dégen idi.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo özbékistandiki ziyariti jeryanidimu diniy étiqadi seweblik xitayda lagérlargha solan'ghan bir milyondin artuq musulman ammisining éghir zulum körüwatqanliqini, musulman döletlerning buninggha yéterlik inkas qayturmaywatqanliqini bayan qilip, özbékistanning musulman döliti bolush süpiti bilen xitay kompartiyesining bu jinayitige qarshi amérika bilen bir septe turushi kéreklikini tekitligen.

Mayk pompéyoning bu nöwetlik ottura asiya ziyariti jeryanida mezkur rayondiki ellerni amérika bilen bir septe turushqa chaqirishi közetküchilerning diqqitini tartipla qalmay xitayning naraziliqinimu qozghighan idi.

Xitayning qazaqistandiki bash elchisi mayk pompéyoning ziyaritige qarishi élan qilghan bayanatida mayk pompéyoning "Xitaygha qarshi qutratquluq qilish üchün ottura asiyani arilighan" liqini bildürgen. Xitayning özbékistandiki bash elchixanisimu amérikaning xitayning ottura asiya elliri bilen bolghan dostluq munasiwetlirini buzushqa urunuwatqanliqini éytqan.

Amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi morgan ortagus xanim mezkur téma üstide BBC ning ziyaritini qobul qilghanda xitayning buningdin ensirishining hajiti yoqluqi üstide toxtilip, mundaq dédi: "Ularning bunche xatirjemsizlinishning hajiti yoq. Amérikaning merkiziy asiya bilen munasiwiti on nechche yildin biri dawam qilip kelmekte. Biz ularning musteqilliqigha hörmet qilimiz. Merkiziy asiya xelqliri özige eng paydiliq terepni tallaydu. Amérika peqet hemme tereplerge yaxshi bolushni xalaydu."

Morgan ortagus xanim amérikaning ottura asiya siyasiti heqqide chüshenche bérip, mundaq dédi: "Tashqi ishlar ministiri yéngi ottura asiya istratégiyesini kücheytishke heriket qilmaqta. Biz bu döletlerning zémin pütünlükige, chégra bixeterlikige ishinimiz we musteqilliqigha hörmet qilimiz. Ishinimenki, merkiziy asiyadiki herqaysi döletler öz dölitining menpe'etige uyghun teklip-pikirlerni qobul qilidu. Bizning démekchi bolghinimiz silerning xitay we rusiyege tayinishinglarning hajiti yoq. Amérika silerning yéninglarda. Siler musteqilliq we zémin pütünlükünglarni kapaletlendürünglar. Biz silerning yéninglarda turimiz. Merkiziy asiya döletliri özlirige paydiliq bolghan tekliplerni qobul qilishidu, dep qaraymen."

Bu heqte türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti erkin ekremning qarashlirimu morgan xanimning éytqanliri bilen asasen oxshash bolup, amérikaning yéngi ottura asiya siyasitining ottura asiya ellirige paydiliq ikenlikini bayan qilip, mundaq dédi: "Yéngi siyasetning asasi qismi ottura asiya döletlerning heqiqiy musteqil bolushi, güllinishi we iqtisadini janlandurup, xelqning turmushini yaxshilash. Bu pilanning nishanliri: ottura asiya döletlirining igilik hoquqi we musteqilliqini küchlendürüsh. Ottura asiyadiki térrorluq pa'aliyetlirini yoqitish, afghanistanning tinchliqini qoghdash. Ottura asiya bilen afghanistanning munasiwitini yaxshilash, afghanistanning qanun jehettiki islahati we kishilik hoquqlirigha ehmiyet bérish we amérikaning ottura asiya döletlirige meblegh silishini köpeytish arqiliq ottura asiya döletlirining igilik hoquqi we öz özige xoja bolushi kücheytse, andin ottura asiya döletliri rusiye bilen xitaygha béqinish halitidin qutulidu, dep oylaymen."

Morgan xanim yene ottura asiya bilen xitayning munasiwiti heqqide BBC gha qilghan sözliride ottura asiya döletlirining xitaygha tayinishining zörüriyiti yoqluqini éytip ötti. Hetta dunyaning közi aldida milyonlighan insanlarni lagérgha qamashtek éghir zulum mesilisige xitay kompartiyesi jawabkar, dédi.

U yene mundaq dédi: "Biz qazaqistan we özbékistanda diniy zatlar bilen uchrashtuq hemde uruq-tughqanliri xitayda lagérda tutup turuluwatqanlarning a'ile tawabi'atliri bilen körüshtuq. Pütün dunya shuni bilishi kérek, amérika diniy étiqad erkinlikini himaye qilidu. Héchkim diniy étiqadi seweblik lagérgha yaki türmilerge tashlanmasliqi kérek, buninggha xitay kompartiyesi jawabkar, elwette."

Undaqta, amérika tashqi ishlar ministirining ottura asiya döletlirige qilghan ziyaritidiki her qétimliq uchrishishida Uyghur mesilisini alahide tilgha élishi némidin dérek béridu?

Erkin ekrem ependi Uyghur mesilisining muhim küntertipke qoyulushining sewebi we ottura asiyaning kelgüsi siyasiy weziyiti üstide toxtilip, amérikaning Uyghurlarni tilgha élishi Uyghurlarning menpe'eti üchünla emes, belki amérikaning xitaygha qarshi turush üchün ikenlikini alahide tekitlidi.

U mundaq dédi: "Pompéyoning Uyghurlarni tilgha ilishi Uyghurlarning menpe'eti üchünla emes, xitaygha qarshi taqabil turush üchündur. Yighip éytqanda, tramp hökümitining xitayni her tereptin qistishida ottura asiyaning roli bek muhim. Amérika ottura asiya siyasitini küchlendüridu, dep qaraymen. Eger küchlendürelmise yene rusiye we xitayning tesiri astida qalidu, uzun muddet xitay bilen rusiyening ottura asiyadiki küch talishishidimu ziddiyet chiqishi mumkin, bu ziddiyetmu amérikining ottura asiyagha kirishige purset yaritidu, dep qaraymen."

Amérikaning teshebbusi bilen yolgha qoyulghan C5+1 diyalogi munbiri ottura asiyadiki qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, tajikistan we türkmenistan qatarliq 5 dölet we amérikani öz ichige alidu.

Mezkur munberning tunji nöwetlik ministirlar yighini 2015-yili noyabirda özbékistanning semerqent shehiride échilghan. Shundin béri her yili bir qétim échilip kéliwatqan mezkur yighin bu yil 3-féwral özbékistan paytexti tashkentte échilghan idi.

Toluq bet