Amérika bilen xitayning 50 yilliq diplomatik munasiwiti: xitayning ögzige chiqiwélip shotini tartiwélish hiylisi

Muxbirimiz jewlan
2022.03.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika bilen xitayning 50 yilliq diplomatik munasiwiti: xitayning ögzige chiqiwélip shotini tartiwélish hiylisi Sabiq amérika prézidénti richard nékson 1972-yilidiki xitay ziyaritide mawzidong bilen birge. 1972-Yili 21-féwral. Béyjing.
Social Media

Sabiq amérika prézidénti richard nékson 1972-yil 2-ayning 21-künidin 28-künigiche xitayni ziyaret qilghan bolup, bu yil mezkur tarixiy xaraktérlik ziyaretning, shundaqla amérika bilen xitayning diplomatik munasiwet ornatqanliqining 50 yilliqi hésablinidu. Bu munasiwet bilen eyni chaghda mezkur ziyaretke shahit bolghan diplomat winston lord (Winston Lord) erkin asiya radi'osi xitay bölümining ziyaritini qobul qilghan. Winston lord 1971-yil 7-ayda dölet bixeterlik meslihetchisi hénri késsin'gér (Henry Kissenger) ge hemrah bolup, bu ziyaretning teyyarliq xizmitini ishligen bolup, 1985-yildin 1989-yilghiche amérikining xitayda turushluq bash elchisi bolghan. U muxbir bilen ötküzgen söhbitide shu qétimliq tarixiy uchrishishni eslesh bilen birge, amérika bilen xitayning 50 yilliq munasiwitige baha bergen.

Wénston lordning qarishiche, yéqinqi yillardin béri amérika bilen xitay munasiwitining yamanliship kétishidiki asasliq sewebchi xitay re'isi shi jinping iken. U dölet ichide qattiq qol siyaset yürgüzüp, dölet sirtida ighwagerchilik qilghan؛ jenubiy déngizdiki qoshnilirigha tehdit salghan, hindistan'gha hujum qilghan, Uyghurlargha qebih ziyankeshlik qilghan, xongkongluqlarni basturghan؛ xitay yene amérikani qayrip qoyup, öz etrapidiki qoshniliri we pütün dunyagha küch körsitishke atlan'ghan.

Winston lord xitay bilen rusiyening munasiwiti heqqide toxtilip mundaq dégen: “Xitay rusiyening okra'inagha qilghan hujumidin ganggirap qaldi. Ruslar 1969-yil xitayghimu hujum qilghanidi. Shübhisizki, xitay hazir gherb dunyasining ukra'ina mesiliside rusiyege qiliwatqan bésimigha diqqet qiliwatidu. Biz bu ishqa inkas qayturushta ajiz kelduq, shunga xitay biznimu ishenchsiz dep qaraydu. Méningche, ukra'inada néme ish bolushidin qet'iynezer, xitay teywen'ge aldirap hujum qilmaydu, chünki xetiri bek chong, eger xitay buningda meghlup bolsa, shi jinpingning texti ghulaydu. Eger buninggha amérika arilashsa, herbiy jehettin buning xetiri téximu éghir bolidu”.

Istratégiye mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi amérika bilen xitayning diplomatik munasiwet ornitishining arqa körünüshini chüshendürdi. Uning bildürüshiche, amérika xitay bilen munasiwet ornitishning aldidila xitay bilen sowétning munasiwiti buzulup bolghan bolup, amérika bilen xitay sowétqa qarshi birlik sep hasil qilghan. Amérika bilen xitay özlirining dölet menpe'etini dep idi'ologiyelik ixtilapni bir mezgil qayrip qoyghan bolsimu, xitay amérikaning yardimi bilen küchliniwalghandin kéyin bu ixtilapni qayta kötürüp chiqip, amérikigha qarshi meydan'gha ötken.

Siyasiy analizchi gordon chang ependi amérika bilen xitayning tarixiy munasiwitining bügün ukra'ina mesilisi sewebidin eng yaman nuqtigha kelgenlikini bildürüp mundaq dédi: “Xitayning wiladimir putinning ukra'inagha hujum qilishigha iqtisad we diplomatiye jehettin biwasite yardem bérishi amérikining xitaygha bolghan qarishida keskin burulush hasil qilghandek qilidu. Nechche on yildin béri amérika siyasetchiliri xitay kompartiyesini xelq'ara sistémigha élip kirishni ümid qilip, xéli izdinip baqti. Emma xitay hökümiti téximu rezilliship ketti. Xitay rehberliri qoshna döletlerge ighwagerchilik qildi, öz xelqini basturdi, hetta az sanliq milletlerge irqiy qirghinchiliq yürgüzüp, insaniyetke qarshi jinayet ötküzdi”.

Yéqinda “Nyu-york waqti géziti” de élan qilin'ghan “Mana bu, nékson qorqqan xitay-rusiye dostluqi” namliq maqalide mundaq déyilgen:

“Néksonning xitayni ziyaret qilghinigha 50 yil bolghan bu künde bir qisim amérika emeldarliri we diplomatliri xitay bilen hemkarlishishning aqilanilik bolmighanliqini tilgha élishqa bashlidi, néksonningmu bu istratégiyege qayta baha berginide murekkep héssiyatqa kelgenliki, hetta bir az pushayman qilghanliqi melum. Rusiye herbiy jehette amérikagha tehdit peyda qilsimu, iqtisadiy jehette amérikaning riqabetchisi bolalmaydu. Emma xitay bu esirde iqtisad we herbiy küch jehette amérikaning yétekchilik ornigha xiris peyda qilmaqta”.

Aptor farah stokman (Farah Stockman) ning qarishiche, bir qisim amérika siyasetchiliri “Amérikaning yardimi bolmighan bolsimu, xitay beribir tereqqiy qilatti؛ xitay reqib emes, belki yaxshi hemkarlashquchi” dep oylaydiken. Yillardin béri bu siyasetchiler xitay bilen soda qilishning paydisigha bérilip kétip, uning xetirige sel qarighan. “Xitay erkin bazar igilikini tereqqiy qildursa démokratiyege qarap yüzlinidu” dep xata oyliwalghan. Köpligen amérika karxanichiliri xitaydin menpe'et alghan, amérika istémalchilirimu xitayning erzan mallirigha könüp qalghan؛ emma amérikaliq karxanichilar zawutlirini xitaygha yötkep ketkechke, amérikaliq ishchilar ishsiz qalghan؛ yene kélip, amérika ötken 20 yilda térrorluqqa qarshi urush bilen aldirash bolup kétip, xitaydek yoshurun apetke sel qarighan. Bügünki künde xitayning xelq'ara munasiwet we amérika iqtisadida tutqan orni we xetiri néksonning tesewwuridin köp halqip ketken.

Erkin ekrem ependi amérika bilen xitay munasiwetlirining yiriklishishi bilen Uyghur mesilisining téximu muhim orun'gha ötkenlikini bayan qildi.

Maqalide körsitilishiche, rusiye prézidénti putin bilen xitay re'isi shi jinping béyjing qishliq olimpik musabiqisining échilish murasimidin ilgiri birleshme bayanat élan qilip, ikki dölet munasiwitini téximu kücheytidighanliqi heqqide wede bérishken. Xitay rusiyeni qollap, natoning kéngiyishini tosimaqchi bolghan؛ rusiyemu xitayning teywen'ge bolghan “Igidarchiliq hoquqi” ni qollimaqchi bolghan؛ eyni chaghda sowét ittipaqi xitayning akisi bolghan bolsa, bu qétim rusiye “Xitay akisi” din medet élip, ukra'inagha hujum qilghan. Ikki mustebitning bundaq hemkarliship qélishidiki seweb, amérika bilen gherbiy yawropa ularning ortaq düshminige aylinip qalghan.

Erkin ekrem ependi xitay bilen rusiyening hemkarliqining Uyghur mesilisige izchil paydisiz bolup kelgenlikini tilgha aldi.

Gordon chang ependi xitayning rusiye bilen birlikte xata yolgha, halaket yoligha qarap kétiwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: “Xitayning bu qétim ukra'ina mesilisidiki körengliki we jahilliqi hemmige ayan boldi. Köpligen kishiler shuni hés qildiki, xitayning ziyankeshlikige uchrighuchilar choqum birlishishi kérek, xitay emdi islah qilghili bolmaydighan döletke aylandi, shunga ularning (xitayning zulumigha uchrighuchilarning) xitay hakimiyitige qet'iy qarshi turidighan waqti keldi.

Maqalide yene mundaq déyilgen: “Xitay bilen rusiyening dölet bashliqliri özlirining birleshme bayanatida dunyaning özgergenliki, rusiye bilen xitayning dunyadiki chong döletler qatarida hörmetlinishi kéreklikini alahide tekitligen. Halbuki, jahan ehli dunyadiki eng chong türme bolghan bir döletning (yeni xitayning) yétekchilikini qobul qilmaydu. Shundaq déyeleymizki, dunyaning teqdiri bizning bu mustebit döletlerge tutqan pozitsiyemiz we herikitimiz teripidin belgilinidu. Amérikaliqlar choqum özining qimmet qarishi we bir yoldiki ittipaqdashlirini qoghdishi kérek”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet