Andréw skobél bilen söhbet: “Amérika-xitay munasiwiti we Uyghur qirghinchiliqi”

Muxbirimiz eziz
2022-04-07
Share
Jow baydén we shi jinpingning sin uchrishishida Uyghurlargha qaritiliwatqan irqiy qirghinchiliq tilgha élinamdu? Amérika prézidénti jow baydén amérika waqti düshenbe küni kéchide xitay dölet re'isi shi jinping bilen tunji qétim sin arqiliq körüshmekchi. 2021-Yili 14-noyabir.
Photo: RFA

Amérika-xitay munasiwiti herqachan ikki terep hökümetlirining rehberlik qatlimida qandaq özgirish bolushidin qet'iynezer, her ikki terep eng estayidil we salmaqliq bilen oylishidighan mesililerdin bolup kéliwatqanliqi melum. Sabiq amérika prézidénti donald tramp dewride bashlan'ghan amérika-xitay soda urushi, tajisiman wirusining menbesi hemde Uyghur qirghinchiliqi heqqide qarar élish qatarliq mesililer ikki terep munasiwitide zor özgirish peyda qilghan bolup, baydin dewrige kelgende amérika hökümitining bu tüplük dölet siyasiti téximu éghir yiriklishishke shahid boldi. Buning eng roshen ipadiliridin biri qatarida amérika hökümitining béyjing qishliq olimpik musabiqisini diplomatik bayqut qilishini tilgha élish mumkin.

Amérika hökümiti bilen ashkara düshmenlishishni tallighan xitay hökümitining kéyinki waqitlarda tézdin amérika üchün “Bash düshmen” dep qariliwatqan rusiye bilen “Jan-jiger dostlar” din bolup kétishi, arqidinla rusiyening ukra'inagha tajawuz qilip yéngi bir meydan zamaniwi urushni bashlishi tüpeylidin amérika-xitay munasiwitidiki bezi mesililer téximu murekkepliship ketti. Yene kélip bu yiriklishish dunyadiki eng qudretlik dölet, dep qariliwatqan amérika bilen dunyadiki nopusi eng köp dölet, dep qariliwatqan xitay otturisida dawam qiliwatqanliqi üchün buninggha köngül bölüwatqan kishilerning köp bolushimu tebi'iy idi. Kéyinche bolsa ikki terep otturisidiki bu xil yiriklishish tézdin yuquri pellige chiqqanliqi üchün, bir qisim istratégiyechiler buning herbiy toqunushqa aylinip kétish éhtimali barliqini körsetti.

Amérika-xitay otturisidiki riqabetke chétishliq soda, hökümetler alaqisi we maliye munasiwiti qatarliq mesililer boyiche meslihet bérishtiki eng nopuzluq shirket bolghan “Atlas teshkilati” (Atlas Organization) ning qurghuchisi jonastan ward (Jonathan Ward) 4-aprél küni “Foks xewerliri” ning ziyaritini qobul qilghanda “Hazir xitay hökümiti amérika bilen urush qilishqa pa'al teyyarliq körüwatidu. Eger bu urush partlisa xitay tézdin rosiyeni özige shérik bolushqa hemde birlikte ‛amérika qudriti‚ ni aghdurup tashlashqa dewet qilidu” dédi.

Hemmidinmu qiziqarliqi, gherb siyasiyonliri üchün eng eqelliy sawat, dep qariliwatqan “‍Ikki septe teng urush qilishtin saqlinish” istratégiyesi boyiche amérika hökümitining “Düshmenni ikki qiliwélish” tin saqlinidighanliqi, téximu muhimi izchil rusiye düshmenlikini eng aldinqi orun'gha qoyup kelgen amérika hökümitining rusiye bilen bolghan munasiwetni bir yaqliq qilip bolghuche waqitliq halda xitay bilen yariship qélish éhtimalining barliqimu bezi söhbetlerde otturigha chiqishqa bashlidi.

Bu heqtiki mesililer heqqide söz bolghanda washin'gton shehridiki “Rand guruhi” (RAND Corporation)ning siyasiy analizchisi, jorji tawn uniwérsititining qoshumche proféssori andréw skobél (Andrew Scobell) ependi hazirqi weziyette amérika xitay munasiwitining “Yumshap qélish” éhtimalini yoqning ornida, dep qaraydighanliqini alahide tekitleydu: “Men baydin hökümitining xitay heqqidiki meydanini özgirip qalidu, dep qarimaymen. Xitay özining amérikagha bolghan mewqesini hemde ukra'ina urushigha bolghan pozitsiyesini ghayet zor derijide özgertmigen ehwalda bundaq özgirish royapqa chiqmaydu. Ikki terep munasiwitining yirikliship urushqa élip bérishigha kelsek, buning éhtimalliqi anche chong emes, emma buning mumkinchiliki nölmu emes. Hazirqi waqitta ikki terep munasiwiti téxi toqunush derijisige kirgini yoq. Lékin bundaq ehwalda jiddiylikning ushtumtut ewj élip kétishi yaki qandaqtur bir sewenlik bilen urushning bashlinip kétishini yüz bermeydu, dep késip éytalmaymiz. Hazir amérika we we bashqa döletler duch kéliwatqan asasliq xiris qandaq qilip ular duch kéliwatqan weziyetke qarita özgirish peyda qilishtur, bu asan emes. Qaraydighan bolsaq xitay hazir shinjangdiki basturush we zulumlarni toxtitish heqqidiki herqandaq tashqi bésimgha yaki chaqiriqqa perwa qilghini yoq.”

Amérika-xitay munasiwitining yirikliship méngishidiki bir muhim mezmun Uyghur qirghinchiliqi bolup, xitay hökümiti amérika we gherp dunyasining bu zulumni eyiblesh chuqanlirini herqachan “Bizning ichki ishimizgha arilashqanliq” dep eyiblep kéliwatqanliqi melum. Amérika hökümiti Uyghur qirghinchiliqi tüpeylidin bezi qanunlarni maqullighan hemde bu sahede bezi deslepki ijra tedbirlirini alghan bolsimu, emma buningda téximu küchlük bolghan bir sistémiliq herket barliqqa kelmigen. “Hergiz qaytilanmaydu” dégen tarixiy wede bir chetke tashlinip qéliwatqanda amérika hökümiti we gherb dunyasining Uyghur qirghinchiliqini toxtitishqa qandaq chare körüshi mumkinliki heqqide söz bolghanda proféssor andréw buning uzun'gha sozulup kétidighan musape boluwatqanliqini körsitidu.

“Bu so'algha qandaq jawab bérishni men rastinla bilmidim. Méningche bu so'‍algha héchkimmu rawrus jawab bérelmeydu, dep qaraymen. Emma heq üchün qed kérip algha chiqish, zulumni we qabahetlik basturushni eyiblesh, shuningdek zulum tartiwatqanlar bilen bir septe turush méningche amérika üchün bek muhim. Chünki bu heq terepte turush we heq terepte turup ish qilish, diyilidu. Gerche amérika hazir xitay hökümiti ijra qiliwatqan siyasetlerni soraqqa tartish yaki uni özgertishke mejburlash bilen meshghul bolmisimu, amérika hökümiti özlirining bu siyasetlerge qet'iy qarshi ikenlikini bekmu éniq ipadilidi. Ular yene xitaygha qarita bezi jaza tedbirlirini ishqa saldi. Gerche bu tedbirler xitay hökümitining shinjangdiki siyasetlirini özgertishke élip baralmisimu, ular yenila muhim ehmiyetke igen. Hazir qaraydighan bolsaq shi jinping we xitay kompartiyesi bulardin bekmu bi'aram boluwatidu.”

Melum bolushiche, 1990-yillarda gherp dunyasida xitayni “Tinchliq bilen özgertiwétish” te aldi bilen uni bay qilish lazim, dégen qarash üstünlükni igiligen. Shu waqitlardiki amérika siyasiy si'ahesimu “Xitay bay bolsa bizge oxshash démokratiyege mangidu” dep oylighan hemde biwaste yol méngip xitayni “Dunya soda teshkilati” gha élip kirgen. Bu xil hemkarliq shu waqitlardiki amérika-xitay munasiwitining asasiy mezmunini teshkil qilghan. Emma kéyinki ré'alliq xitayning bay bolghandin kéyin tashqiy dunyagha oxshash bolushni emes, eksiche tashqi dunyani özliridek qilip özgertishke urunuwatqanliqini körsetken. Ene shu mezgillerdin bashlap xitay hökümitining ötken yérim esir mabeynide asta rewishte ijra qiliwatqan Uyghurlargha bolghan kontrolluqi we basturushi téz sür'ette yuquri pellige chiqishqa bashlighan. Bular otturisida birer baghlinish bolush mumkinchiliki heqqidiki so'alimizgha qarita proféssor andréw skobél buning haman otturigha chiqidighan hadise ikenlikini, chünki xitay kompartiyesining héchqachan öz hökümranliqining axirlishishigha yol qoymaydighanliqini tilgha alidu.

“Bu xitaydiki xelqlerni, jümlidin shinjangdiki éghir zulum chékiwatqan kishilerni teselliy bérish üchün déyilgen sözler emes. Xitay hökümitining bu xil zulumliri xitay qudret tapqandin kéyin otturigha chiqqan ishlar emes. Eksiche bu xitay kompartiyesining neqeder tégi bosh ikenlikining yaki özlirini shundaq his qiliwatqanliqining netijisi. Méningche, xitay hökümitining xitay sirtidiki erkin dunyaning démokratiye sistémisini buzushqa urunushi xitayning bi'aram bolushidin kélip chiqqanmu emes. Eksiche xitay hökümitining démokratiyedin neqeder qorqqanliqining netijisi. Ikkinchi türlük qilip éytqanda, dunya miqyasida démokratiye we kishilik hoquq témisining asasiy éqim hasil qilishi xitay hökümitini sarasimge salghanliqtin shundaq bolghan. Bu shuni körsitiduki, xitay kompartiyesi hazir pütün dunyani qoligha almaqchi boluwatidu. Shuning bilen birge tashqi dunyadiki démokratiye dolqunlirining özlirini gherq qiliwétishidin, téximu muhimi xitay kompartiyesining hökümranliqi tashqi dunyaning tesiride démokratiyege burulup kétishidin ensirewatidu.”

Melum bolushiche, nöwettiki amérika-xitay munasiwiti omumiy jehettin alghanda “Dostluq we hemkarliq” sahesidin “Jiddiylishish we robiro bolush” weziyitige qarap siljimaqta iken. Bolupmu xitay hökümitining teywen boghuzi we uning etrapidiki déngiz boshluqida keng kölemlik herbiy ighwagerlik qilishi tüpeylidin bir qisim analizchilar “Amérika bilen xitay otturisida urush partlisa, teywen mesilisini pilte qilghan halda teywen etrapida bashlinishi mumkin” dep qarimaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet