Америка дөләт мәҗлисидә америка билән хитайниң истратегийәлик риқабити һәққидә испат аңлаш йиғини өткүзүлди

Мухбиримиз җәвлан
2021-06-10
Share
Сенатор җәк ред әпәнди ташқи ишлар министирлиқидики йиғинда сөзлимәктә. 2021-Йил 10-июн, вашингтон.
AP

Трамп һөкүмити мәзгилидә америка билән хитайниң мунасивити сода җеңидин башлап яманлишишқа башлиған болуп, сиясий тәһлилчиләр буни хитайниң америкадин ешип кетиш үчүн елип барған йәң ичидики күриши вә икки дөләтниң нәччә он йилдин бери йиғилип қалған зиддийитиниң ашкарилиниши дәп қариғаниди. Хитайниң нәччә он йилдин бери американиң етибар сиясити вә техникисидин пайдилинип күчлинип, арқидин америкаға хирис қилиши, болупму хитайниң мустәбитлик йолиға меңип уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүши, хоңкоңлуқларни бастуруп, тәйвәнгә тәһдит селиши америкадики һәр икки партийәни хитайға тақабил турушниң тәхирсиз мәсилә икәнликидә бирликкә кәлтүргән. Шуниң билән бир вақитта хитайниң йәнә американиң хәлқарадики тәсирини азайтиш, һәтта америкаға сиңип кириш сүйқәсти америка сиясәтчилирини хитайға қарши үнүмлүк пилан түзүшкә сәпәрвәр қилмақта икән.

Америка дөләт мәҗлиси һәрбий ишлар комитети 6-айниң 8-күни испат аңлаш йиғини өткүзүп, америка-хитай мунасивәтлири мутәхәсислиридин пикир алған. Йиғинда алди билән америка дөләт мәҗлиси һәрбий ишлар комитетиниң рәиси, мәбләғ аҗритиш комитетиниң әзаси сенатор җәк ред сөз қилип, америка дөләт мудапийә министирликиниң хитайни әң асаслиқ тәһдит дәп қарап, һинди-тинч окян районини "алдин ойлишидиған һәрбий район" қилип бекиткәнликини, бу районниң кәлгүси 10 йилда дуняниң үчтин икки қисим иқтисади вә үчтин икки қисим нопусини топлиған районға айлинидиғанлиқини оттуриға қойған. У йәнә хитайниң өткән нәччә он йилда американиң һәрбий тактикисини тәтқиқ қилип, американиң күчини аҗизлитип, дуняға хоҗа болушқа урунуп кәлгәнликини, башқа дөләтләрдин сүний әқил, квантумлуқ һесаблаш, аваздин тез учидиған айропилан, биологийәлик техника қатарлиқ әң илғар техникиларни оғрилашқа адәтләнгәнликини, қошна дөләтләргә күч көрситип һәйвә қилишқа петинғанлиқини әскәртип өткән. Сенатор җәк ред йәнә хитайни чәкләш үчүн американиң японийә, австралийә, һиндистан билән бирлишип "төт дөләт иттипақи" (Quad) қурғанлиқини, дөләт мәҗлиси һәрбий ишлар комитеттиниң американиң һәрбий күчини техиму мустәһкәмләш үчүн "тинч окян мудапиә тәшәббуси" (PDI) ни оттуриға қойғанлиқини билдүргән.

Сенатор җәк ред әпәндиниң қаришичә, хитай һәрбий күч җәһәттә тәрәққий қилғандәк көрүнсиму, әмма өз ичидә еғир мәсилиләр мәвҗут болуп, нопусниң қерилишиши, аз санлиқ милләтләр учраватқан қәбиһ муамилә, хитайниң алдишиға учриған дөләтләрниң хитайға болған нәприти қатарлиқ мәсилиләр хитайниң вәйран болушиға пайдилиқ амиллар икән. Американиң хитайға қаратқан сиясити әмәлийәттә американиң асияға қаратқан сиясити болуп, хитай билән риқабәтләшкәндә истратегийәлик сиясәтни алдинқи орунға қоюш, дүшмәнлишиш вә уруш қилиштин сақлиниш керәк икән; дипломатийәдә башқа дөләтләрни америка яки хитай тәрәптә турушқа мәҗбурлимастин, американиң әвзәллики вә үстүнлүкидин пайдилинип, тәбиий иттипақ һасил қилиш әң ақиланә чарә икән. У бу йиғинға қатнашқан мутәхәсисләрдин америка билән хитайниң узун муддәт давамлишидиған иқтисад, техника, һәрбий күч, дипломатийә риқабитидә йүзлинидиған мәсилиләр, икки тәрәп вә көп тәрәп мунасивәтлири һәққидә пикирлирини оттуриға қоюшқа тәклип қилған вә бу пикирләрниң американиң хитайға қаратқан сияситидә муһим әһмийәткә игә икәнликини тәкитлигән. 

Бу йиғинда хитай сиясити тәтқиқатчиси, трамп һөкүмити мәзгилидә дөләт хәвпсизлики мәслиһәтчиси болған мәт патинҗер, америка билән хитай оттурисидики рәқибләр мунасивитиниң 2012-йили әмәс, 30 йил аввал башланғанлиқини билдүргән. У сөзидә әйни чағда хитайниң тйәнәнмен вәқәси, садамниң мәғлуб болуши вә совет иттипақиниң парчилинишидин ибарәт үч чоң тарихий вәқәдин қаттиқ чөчигәнликини, американиң совет иттипақиниң орнини елип, хитай үчүн әң чоң рәқиб вә биринчи тәһдит болуп қалғанлиқини һес қилип йәткәнликини баян қилған, у йәнә шуниңдин кейин хитайниң американиң асия дөләтлиридики тәсирини аҗизлитиш, униң билән тәңлишиш, һәтта униңдин ешип кетиш үчүн узақ муддәтлик пилан түзгәнликини билдүргән. Болупму хитайниң йеқинқи бәш йилда иқтисадий истратегийә қоллинип, бир мунчә дөләтләрни өзиниң мал тәминләш зәнҗиригә бағлап қойғанлиқини, шу арқилиқ өз тәсирини кеңәйтиштә хелила нәтиҗә қазанғанлиқини билдүргәндин кейин, мундақ дегән: "хитай алиқачан австралийә, канада, корийә, филиппин, моңғулийә вә башқа дөләтләр билән содилишиш арқилиқ бу дөләтләрниң қануни, ичкий сиясити вә әдлийә системисини өзгәртишкә мәҗбурлиди. Шуңа американиң трамп һөкүмити билән байдин һөкүмити мәзгилидә хитайға қаратқан сияситини хитайниң 30 йиллиқ ‹улуғвар истратегийәси' гә қарши истратегийә дәп қарашқа болиду".

У хитайға қарши дәрһал қоллиниш керәк болған бир нәччә түрлүк истратегийәни оттуриға қоюп мундақ дегән: "алди билән хитай өзи дәватқан учур җеңидә, әркин дөләтләр чоқум бирлишип, хитайниң питнә-иғвалириға қаршилиқ билдүрүши, өзиниң қиммәт қаришиға асасән хитай хәлқи билән бирликтә күрәш қилиши керәк; иккинчидин, пул-муамилә саһәсидә, әгәр дөләт мәҗлисиниң һәрикити вә назарәт қилиши болмиса, америка хәлқиниң пенсийә пули хитай карханилири вә хитайниң һәрбий техникисини заманивилаштуруш қурулушиға кетип қалиду. Һалбуки, хитай карханилири хитайдики ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәткә шерик болмақта. Үчинчидин, биз чоқум американиң хитай билән болуватқан юқири техника риқабитидә хитайни мәғлуб қилишиға капаләтлик қилишимиз, сүрәттә улардин тез болуп қалмай, өзини өзи тәминләш синақлири вә йерим өткүзгүч саһәсидики муһим техникиларда уларни оңушсизлиққа учритишимиз керәк". 

Җорҗи тавн университети америка-хитай мунасивәтлири тәтқиқатчиси доктор иван медирос, хитай билән америка оттурисидики риқабәтниң көп тәрәплимилик вә һәрикәтлик болидиғанлиқини, бу җәһәттә хитайниң совет иттипақидинму чоң рәқиб икәнликини оттуриға қойған. У йәнә сенатор там катинниң корона вирусиниң мәнбәсини тәкшүрүшниң муһимлиқи һәққидә сориған соалиға җаваб берип мундақ дегән: "мәнчә, әң муһим болғини, вирусниң келиш мәнбәси хитай һакимийитиниң қануний орни мәсилисигә берип тақилиду. Мана бу, хитай һакимийитиниң немишқа бу мәсилидә очуқ әмәслики вә башқа әлләр билән һәмкарлашмаслиқиниң бир сәвәби. Шуңа бу интайин җапалиқ бир күрәш, биз буниңда ғәлибә қилишимиз керәк". 

Америка маршал фонди асия тәтқиқат программиси директори, һинди-тинч окян вә америка сиясити мутәхәсиси бони гласер ханим, хитайниң американиң әң чоң истратегийәлик рәқиби икәнликини, американиң хитай билән көп тәрәплимилик риқабәткә һазирлиниши керәкликини билдүргән. Гласер ханимниң билдүрүшичә, тәйвән мәсилисидә хитай "күлрәң район истратегийәси" қоллиниватқан болуп, униңдики тактикилар иқтисадий бесим, һәрбий бесим, сахта учур вә хата учур тарқитиш вә деңиз армийәсини контрол қилиш қатарлиқлар икән. У мундақ дегән: "америка билән хитай арисидики күнсери күчийиватқан истратегийәлик ишәнчсизлик вә системилиқ риқабәт бу икки дөләтниң бир-бириниң истратегийәлик мәқситини чүшиниши вә хата чүшинишниң алдини елиш үчүн қәрәллик һалда диялог қуридиған, хәтәрни азайтип күтүлмигән вәқә вә уни бир тәрәп қилиш кирзисидин сақлинидиған бир механизмни қуруш зөрүрийитини күчләндүриду". 

Тексас университети аммиви ишлар институти профессори, шәрқий асия сиясити мутәхәсиси доктор шина ханим хитайниң қошна дөләт һиндистан билән тоқунушқанлиқи, җәнубий деңизға тәһдит салғанлиқи, уйғур районида қирғинчилиқ йүргүзүп, кишилик һоқуққа еғир бузғунчилиқ қилғанлиқини тилға алғандин кейин, америка билән хитай оттурисидики риқабәт һәққидә ойлиғанлирини оттуриға қоюп, мундақ дегән: "алди билән, хитай компартийәсиниң асаслиқ мәқсити өзиниң һөкүмранлиқ орнини мустәһкәмләш, чүнки у хитайниң ичкий вә ташқий сияситини башқуриду. Иккинчидин, хитайниң өз һакимийитниң бихәтәрликини тәкитлиши америка билән хитайниң бир-биригә йол қоюш ишини мурәккәпләштүрүветиду. Үчинчидин америка хитайниң назарәт техникиси җәһәттә дуняни контрол қилишиға тақабил туруш үчүн чоқум министирлиқлар ара күчлүк бир истратегийә түзүп чиқиши керәк. Төтинчидин, хитайниң ичкий вә ташқий бихәтәрлик тори хитайдики вә пүтүн дунядики хитайларға бесим елип кәлди. Бу бесимлар хитайниң ихтисаслиқлар пилани вә техника өтүнүп беришкә мәҗбурлишидин тартип аз санлиқ милләтләр вә паалийәтчиләрни чәт әлдиму көзитишигичә болған қилмишларда ипадилиниду. У йәнә уйғур районидики техникилиқ назарәт вә тәқип һәққидә соралған соалға җаваб берип, уйғур районидики сақчи даирилириниң санлиқ мәлумат амбири вә бир туташ башқуруш суписида алгоризимлиқ ениқлаш усули қоллинилидиғанлиқини алаһидә әскәрткән. 

Икки саәттин артуқ давамлашқан испат аңлаш йиғинида юқириқи төт нәпәр мутәхәссис америка билән хитайниң һәрбий күч, шундақла иқтисад, техника, дипломатийә саһәлиридики риқабити һәққидә пикир баян қилди вә америка дөләт мәҗлиси һәрбий ишлар комитетиға әза сенаторларниң соаллириға җаваб бәргән. Йиғинда хитайниң қилмишлири һәққидә сөз болғанда уйғурлар мәсилиси көп қетим тилға елинған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт