Русийә вә оттура асия мутәхәссислириниң нәзиридики җиддийлишиватқан америка-хитай риқабити

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-06-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка президенти доналд трамп ақсарай һойлисида өткүзгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөзлимәктә. 2020-Йили 29-май, вашингтон.
Америка президенти доналд трамп ақсарай һойлисида өткүзгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөзлимәктә. 2020-Йили 29-май, вашингтон.
AP

Кейинки вақитларда америка қошма штатлири вә хитай оттурисидики мунасивәтләрниң мутәхәссисләр үчүн қизиқ темиларниң биригә айлиниватқанлиқи мәлум. Аммиви ахбарат васитилиридә елан қилиниватқан бәзи мақалиләрдиму бу мәсилә әтрапида бәс-муназирә күчәймәктә. Йеқинда тоққуз дөләтниң 18 даңлиқ парламент әзалирини өз ичигә алған «хитайға қарши парламентлар комитети» ниң қурулуши билән икки мәмликәт оттурисидики қариму-қаршилиқниң техиму җиддийләшкәнлики илгири сүрүлмәктә. Бу аммиви ахбарат васитилиридә вә мутәхәссисләрдә бир-биригә охшимиған қарашларниң оттуриға чиқишиға сәвәб болған.

Русийәниң «независимая газета», йәни «мустәқил гезит» идә елан қилинған владимир скосирйофниң «хитайға қарши парламентлар ара иттипақ қурулди» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, хитайға қарши парламентлар ара иттипаққа канада, японийә, норвегийә, германийә, шиветсийә, австралийә, әнглийә вә шундақла явропа иттипақиниң парламент әзалири киргән болуп, улар хәлқара һоқуқни, инсан һәқлири һоқуқлирини, һәққаний содини қоғдашни, бихәтәрликни күчәйтишни илгири сүргәникән. Буниңға хитайниң корона вируси ақивәтлириниң көлимини йошуруши, хоңкоңниң аптономийәлик мәвҗутлуқиға суйиқәст қилиши, технологийәлик җасуслуқи, уйғурларни лагерларға қамиши қатарлиқ мәсилиләр сәвәб болған.

Русийә анализчиси сергей кжемякинниң «правда» гезитидә берилгән «америка вә хитай: икки гигант келәчәк үчүн тоқунушта» намлиқ мақалисидә тәйвән, хоңкоң мәсилилиридә хитайниң өз мәвқәсидә қаттиқ туридиғанлиқи, болупму хоңкоң мәсилисидә хитайниң америка, әнглийә, австралийә вә канаданиң тутқан позитсийисини қаттиқ әйиблигәнлики ейтилған. Чүнки, америка қатарлиқ дөләтләр хитайни хоңкоңниң аптономийәлик вә демократик һоқуқлирини бузғанлиқи қатарлиқ мәсилиләрдә қаттиқ әйиблигәниди.

Мақалида көрситилишичә, кейинки вақитларда хитайниң һиндистан билән болған мунасивәтлири хели җиддийләшкәникән. Болупму хитайниң қол астидики тибәтниң һиндистанниң секким штати билән болған чеграсида икки тәрәп һәрбийлири арисида нәйзилишип җәң қилиш вәқәси йүз бәргән. Андин һиндистанниң кәшмир штатиниң уйғур ели билән болған чеграсидики ақсайчин районидиму вәзийәт кәскинләшкән. Ақсайчин уйғур ели билән тибәтни бағлайдиған истратегийәлик әһмийәткә игә район болуп, бу мәсилиләрдиму америка билән хитай мәнпәәтлири тоқунушқаникән.

Радийомиз зияритини қобул қилған қазақистан сиясәтшунаси ғалим агелеуоф америка вә хитайниң бир-бири билән риқабәтлишип келиватқан мәмликәтләр икәнликини, хитайниң изчил уйғур қатарлиқ милләтләрниң шуниңдәк өз пуқралириниң инсан һоқуқлирини бузуп келиватқанлиқи, американиң болса буни әйибләватқанлиқини, бу мәсилиләрниң мәркизи асияға тәсир көрситидиғанлиқини илгири сүрүп мундақ деди: «хитай илгирикидәкла өзидә инсан һәқлириниң бузулушиға қаримай, мәркизий асияға қарап йәниму илгириләйду һәм өзиниң мәбләғлири, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати, шундақла иқтисадий лайиһәлири арқилиқ бу районни иқтисадий җәһәттин бесивелишқа тиришиду. Шуниң үчүн мәркизий асия хитайниң бу райондики тәсириниң күчийишини халимисиму, көпрәк хитай мәбләғлиригә мәнпәәтдар болуп қеливериду. Мәркизий асия дөләтлириниң хитайға болған беқиндилиқи бара-бара күчийиду. Әлвәттә американиң мәркизий асияда болуши биз үчүн наһайити муһим болған болар иди. Сәвәби америка инсан һәқлирини, демократийәни қоғдаш мәсилисини даим көтүрүп келиватиду һәм ғәрб әллири бу мәсилидә униң билән һәмкарлишиватиду. Келәчәктә мәркизий асия америка вә хитай үчүн асасий тоқунуш мәйданиға айлиниши мумкин.»

Қазақистанлиқ сиясәтшунас рисбек сәрсенбайниң пикричә, хитайниң уйғур елидики мусулман хәлқләргә нисбәтән тутқан бастуруш сиясити қазақистанда яшаватқан уларниң қан-қериндашлирида хитайға қарита яқтурмаслиқ кәйпияти шәкилләндүргәникән. Иккинчидин, хитайниң қазақистанға иқтисадий бесип киришиму хитайға қарши сәлбий көзқараш пәйда қилған. У қазақистанниң русийә билән болған мунасивәтлиридиму пәхәс болуш лазимлиқини, чүнки русийәниңму көпрәк өз мәнпәәтлирини көзләйдиғанлиқини билдүрди.

Рисбек сәрсенбай инсан һәқлирини қоғдаш мәсилисиниң һәр қандақ бир мәмликәт үчүн интайин муһим әһмийәткә игә икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «инсан һәқлирини қоғдаш һәққидә мәсилини пәқәт америка әмәс, бәлки буни ғәрб әллири, бирләшкән дөләтләр тәшкилати, явропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилатиму көтүрүватиду. Инсан һәқлири, демократийә қәдрийәтлири қоғдалса, террорлуқ вә диний әсәбийлик хәвпи азийиду. Һәр қандақ мәмликәттә бесим болса, демократийә, инсан һәқлири сақланмайдиған болса, хәлқ һакимийәткә нисбәтән күч қоллинишқа мәзһбур болиду. Буниңдин сиртқи дүшмәнләр пайдилиниши мумкин. Шуниң үчүн американиң, ғәрб әллириниң инсан һәқлирини қоғдаш мәсилисидики һәрикәтлири бизгә интайин һаҗәт.»

Рисбек сәрсенбай бу мәсилидә америка вә хитайниң қариму-қарши позитсийә игиләйдиғанлиқини, хитайниң даим инсан һәқлирини бузуп кәлгән бир мәмликәт икәнликини билдүрди. У йәнә русийә вә хитайниңму мәркизий асияда, шу җүмлидин қазақистанда һәр қайсиниң өз мәнпәәтлирини қәтий қоғдашқа тиришидиғанлиқини оттуриға қойди.

Мәзкур мутәхәссисләр америка башлиқ ғәрб дөләтлириниң хитайниң кишилик һоқуқ вә хәлқара қанунларни бузғанлиқи, сода-иқтисадий җәһәттә үстүн күч сүпитидә оттура асия вә башқа әлләргә бесим пәйда қиливатқанлиқини әйибләп, бу җәһәттә униңға қарши бирлик һасил қилишниң оттура асия үчүнму пайдилиқ икәнликини илгири сүрүшти.

Алмутада яшайдиған сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, һазир корона вирусиниң дуняға тарилиш мунасивити билән хәлқарада еғир иҗтимаий, иқтисадий вәзийәт шәкилләнгән икән.

У мундақ деди: «шуниңға нисбәтән һазир көплигән асасий дөләтләрниң хитайға қарши ойғиниш, сәлбий көзқараш пәйда болди. Бу дөләтләрни бириктүридиған бир гуруппа мәсилиләр бар. Инсан һоқуқи, демократийә, сайлам, сода-иқтисадий, бихәтәрлик мәсилилири. Буниңда америка бириктүрәләйду. Йеқинда 9 дөләтниң парламентлири бирикип, хитайға қарши парламентлар ара комитет қурди. Әң муһими, униңға дуня уйғур қурултийиниң икки вәкили кирди. Шуниңдин хушал болуватимизки, бу парламентлар комиссийисиниң хитай сияситигә қарши турушида уйғур мәсилисиниң муһим рол ойнайдиғанлиқи. Омумән америка асасән демократик ғәрб дөләтлирини вә шималий атлантик окян әһдә тәшкилатиниң тәркибидикиләрни бириктүриду.»

Қәһриман ғоҗамбәрди мусулман дөләтлириниң, шундақла мәркизий асия мәмликәтлириниң сода-иқтисадий җәһәттә хитай билән бағланғанлиқтин вә өзлириниң күчиниң аҗизлиқидин бу иттипаққа қошулалмайдиғанлиқини, әмма улар америка қатарлиқ ғәрб демократик әллириниң бирлишип хитайниң бу тәсир күчини чәклишини қоллайдиғанлиқини илгири сүрди.

У йәнә мундақ деди: «лекин уларниң қошулушиниң һаҗитиму йоқ. Дунядики әң күчлүк, тәрәққийпәрвәр дөләтләр хәлқара принсип даирисидә хитайниң пүткүл дуняға селиватқан тәһдитини дуняға аңлатмақчи. Буниңға ғәрб, әлвәттә, келишмәйду. Қийинчилиқлар бар. Қандақ қийинчилиқлар? бу америкаға бағлиқ болуватиду. Биринчидин, америкада болуватқан намайишлар һәм уларниң җиддийлишиши. Иккинчидин, ноябирда болидиған президент сайлими. Икки партийә арисидики талаш-тартиш. Шундақла ғәрб дөләтлириниң хитай билән болған сода-иқтисадий алақилири. Мана бу мәсилиләр бирлик сәп қурушқа тосалғу болуп туриду. Әмма америка буни чоқум қилалайду, дәп һесаблаймән.»

Игилинишичә, йеқинда америка кеңәш вә авам палаталири «уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһиси» ни толуқ аваз билән мақуллуқтин өткүзгәниди. Униңда хитайниң уйғур елидики бастуруш сиясити, уйғур вә башқиму түркий-мусулман хәлқләрни түрмә-лагерларға қамиши, кишилик һоқуқиниң дәпсәндә болушиға сәвәбкар болған хитай әмәлдарлирини җазалаш қатарлиқ мәзмунлар киргүзүлгән. Оттура асия вә русийә мәтбуатлиридики инкасларда тәйвән, тибәт, хоңкоң билән бирликтә уйғур мәсилисиниңму америка вә хитай оттурисидики мунасивәтләрни кәскинләштүргән мәсилиләрниң биригә айланғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт